Mapa web
Youtube
UNED

Capitán Federico Aznar: " Bin Laden e os atentados do 11 de setembro deixarono moi claro, non fai falta ser forte para cambiar a historia do mundo".

28 de abril de 2022

Rematou en UNED Ourense o curso sobre seguridade e conflitos no século XXI no que dous coroneles do Exército e dous capitáns da Mariña explicaron as características das guerras do noso tempo así como a desinformación e a propaganda, entre outros factores.

OURENSE, 28 de abril de 2022. Terminou hoxe en UNED Ourense o curso Seguridade e conflitos no século XXI: Ucraína. Foron catro sesións en outros tantos días de abril intensos, con relatorios de alto nivel por parte de todos os participantes: José Luis Calvo Albero, coronel do Exército de Terra, director da División de Coordinación e Estudos Segregaría Xeneral de Política de Defensa-Ministerio de Defensa; José María Pardo de Santayana e Gómez de Olea, coronel do Exército-Instituto Español de Estudos Estratéxicos; Federico Aznar Fernández-Montesinos, capitán de Fragata-Instituto Español de Estudos Estratéxicos, doutor en Ciencias Políticas e Socioloxía       (UCM). e Ramón Liaño Nuñez, capitán de Navío-División de Coordinación e Estudos da Secretaría Xeral de Política de Defensa, que foi o último en intervir. Tras a súa conferencia, o director de UNED Ourense, doutor Jesús Manuel García Díaz, agradeceu a participación de relatoras e de público que seguiu este curso a través de Internet. "Poñemos fin a unha quenda de relatorios de maior interese actual. Sempre é importante coñecer as tensións xeopolíticas, os tipos de guerra, as zonas grises, o actual conflito de Ucraína e outro aspecto non menos importante e interesante como é a comunicación, coa desinformación e as técnicas de propaganda. A linguaxe, o poder dar nome a cousas é comezar a apoderarse delas, como sinalou o doutor Aznar Fernández-Montesinos. Moitas grazas a todos por este curso que distinguiu a programación de extensión universitaria de UNED Ourense. Grazas tamén ao seu director, profesor doutor Julio Prada Rodríguez. Aprendemos todos un pouco máis sobre cultura de seguridade e defensa, relacionados con estratexias de seguridade en España. E coñecemos un pouco máis acerca da educación e defensa. Entre os relatorios destacamos a de Federico Aznar Fernández-Montesinos, capitán de Fragata, do Instituto Español de Estudos Estratéxicos, doutor en Ciencias Políticas e Socioloxía (UCM), que falou sobre A guerra da percepción. Desinformación, influencia e propaganda. O capitán comezou facendo referencia ás causas da guerra e, centrándose só nunha “poderiamos dar por válida entre todas elas a definición feita por Bouthoul de que os contornos da guerra son, de seu, imprecisos; como apuntará Lenin, as guerras non se declaran, simplemente comezan. Estados Unidos, ata o ano 2005, utilizou a forza en 220 ocasións e só declarou a guerra en cinco. A última vez que o Reino Unido declarou a guerra foi a Siam en 1942. Federico Aznar sinalou que o terrorismo “non pode presentarse nin como liberdade nin como humanismo senón como crime, co que o terrorista tampouco pode ser presentado como un soldado o que ennoblecería a súa causa. O resultado é que non se pode restituír a dignidade ao terrorista sen menoscabar simultaneamente ás súas vítimas. Por iso dignificar ás vítimas, humanizalas, sacalas da foto para traelas ao mundo real é socavar o discurso terrorista”. Engadiu que a paz, como a guerra, pertence á política, “pero aséntase sobre a xustiza non sobre o perdón. As vítimas xa deron bastante e non están obrigadas a máis; padecen o mesmo suplicio que Sísifo. A súa fotografía agora, aínda que sexa en tons sepia, non permite que se instalen definitivamente no pasado; hai algo inconcluso pois mantén vivo a súa dor e o crime, mentres a causa de quen infrinxiu o dano reséntese. Os éxitos rápidos da violencia xa non son tales”. A palabra paz ten a mesma raíz que a palabra pacto. De feito, sinala Aznar Fernández-Montesinos, que o fin da guerra sexa a paz, “encarna unha contradición dialéctica insuperable sempre que non se aniquile ao inimigo, o cal, á súa vez, supón unha contradición ética igualmente insuperable, polo menos no século XXI e en Occidente”.

“A substitución da vitoria pola paz é proba da perda de autonomía da guerra. A guerra en canto deixa de ser independente, o seu nivel de abstracción máis alto fai que sexa complementaria e non oposta á paz na que se unen medio e fin. Por iso, unha auténtica paz pasa pola superación das narrativas. As narracións son clave; é o único que o tempo deixa dos conflitos, a súa congruencia e repetición convérteas en parte do espírito do mundo, na única proba admisible nunha historia universal erixida en tribunal da historia. Non son un feito neutral, nin sequera un feito obxectivo. O pasado si importa”, indicou o doutor Aznar. “De facto, unha paz auténtica só é posible desde a superación das narracións que serviron ao impulso belicoso. Mantelas vivas é manter as ascuas e permitir que o tempo vaia depositando sobre elas inxentes cantidades de material funxible. A Segunda Guerra Mundial tivo lugar pola pervivencia das narracións tras a Primeira. É máis, a clave das novas guerras, paradoxalmente non está en gañalas (o problema militar adoita estar resolvido de antemán, se Occidente implícase a fondo) senón en gañar a paz. Isto equivale a liquidar as narracións, o que sobre todo no caso do terrorismo -o terrorismo, díxose, é fundamentalmente narración- é imperativo; non só é preciso o fin da violencia senón a deslexitimación dos que a practican de modo que a súa narrativa resulte inválida e non poida ser obxecto de posteriores reinterpretacións. O discurso das partes non pode ser equiparado porque iso deixa sobrevivir ás ascuas; é un risco inaceptable”. “Non se pode restituír a dignidade ao terrorista sen menoscabar simultaneamente ás súas vítimas. Por iso dignificar ás vítimas, humanizalas sacalas da foto para integralas no mundo real, contribúe a socavar o discurso terrorista. A paz aséntase sobre a xustiza máis que sobre o perdón; as vítimas xa deron bastante”, expuxo o conferenciante. Engadiu Federico Aznar que a paz é unha solución de compromiso que se atopa “nun estado precario que só o tempo permite consolidar. Reconstituir a multitude de planos afectados pola conmoción do conflito require dun período de tránsito e de boa vontade. Non se pode obrigar ao perdón, iso é secuestrar”. As narrativas, proseguiu, teñen a facultade de interpretar a realidade con certa dose de mito e inexactitude, pero achegando coherencia ao relato, lexitimidade ao discurso, e o máis importante, racionalidade aos feitos descritos, pois a pesar de ser emocionais, preséntanse como racionais. “A narrativa constrúese alcanzando un adecuado equilibrio entre realidade e ficción, entre os feitos e o mito. E constrúese en liberdade, sen atender a inxerencias, e por tanto, refórzanse as ideoloxías e omítense as debilidades. Por iso, o máis interesante das narrativas é precisamente o que non inclúen o que ignoran, o que descartan, pois é aí, na súa debilidade, onde se atopa a súa vulnerabilidade, a súa fraxilidade e a forma de combatela”, dixo o capitán de fragata. Mencionou a evolución da narrativa, que se adapta e presenta o cambio como natural: “O branco vólvese negro, o negro verde, o verde branco, pero a narrativa preséntao con coherencia, con naturalidade, con credibilidade. Os perseguidos son agora perseguidores, os perseguidores, perseguidos, a vitoria transfórmase en derrota, e a alegría en sufrimento”. “A narrativa case sempre se converte nun obstáculo para a paz, pois as diferentes partes do conflito elaboran as súas propias narrativas con liberdade para xustificar e lexitimar o seu discurso, Pero o conflito non se resolve, as ideas non entran en confrontación e a batalla ideolóxica non se presenta. Para alcanzar a verdadeira paz, hai que liberar ao conflito das causas que o causaron, das que o alimentaron e das que ameazan coa súa repetición. Entre todas estas causas, as narrativas son as protagonistas de excepción. Á narración non lla pode deixar viva, pero non hai que desmontar a narrativa, hai que crear unha mellor”. 

Primeiro paso: comprender a guerra que se emprende 

O almirante francés Castex ofrécenos un exemplo moi gráfico, “a estratexia é, en resumo como o espectro solar. Presenta unha zona infravermella que constitúe o campo da Política e unha zona ultravioleta que constitúe o campo da táctica. E, na mesma forma que o espectro solar pasa das zonas invisibles por gradaciones imperceptibles, a estratexia reúnese coa política e a táctica cambiando gradualmente de ton ata confundirse coas mesmas. A política, a estratexia e a táctica forman, pois, un conxunto ben trabado e, de ningunha maneira un tríptico de elementos separados entre si”.

Estratexia 

“Podemos preguntarnos se este superficial e selectivo repaso histórico de definicións proporcionounos luz para captar un inequívoco concepto de Estratexia. Seguramente non. Poderíase recorrer á práctica, mediante a análise de casos concretos, tratando de discernir se tal ou cal actividade entra ou non no campo da Estratexia. Pero ás veces este exercicio pode aumentar a confusión polo risco inherente a toda interpretación non suxeita a normas ríxidas e claras”. A solución, segundo o relator, pode estar “no valor instrumental da estratexia, en entendela como unha ferramenta necesaria da Política. É dicir, a Política ten uns desexos que pretende satisfacer mediante o logro duns fins ou obxectivos. Pois ben, a estratexia é a encargada de fixar e ordenar as accións necesarias para alcanzalos. Precisamente neste sentido ou acepción instrumental é como o termo estratexia transcendeu o ámbito militar, aplicándose a todas as actividades da sociedade. Esta visión instrumental da estratexia pode ser un recurso #ante a imposibilidade de chegar a unha definición máis académica e ponnos a salvo de discusións que non conducen a parte algunha”. “A xente cre que a guerra pertence ao deus Marte, pero non é certo. Pertence a Atenea protectora da democracia ateniense, deusa da intelixencia, da linguaxe, do diálogo e, tamén, da guerra xusta e intelixente; unha deusa integral. E non é estraño que sexa deusa da guerra xusta, porque a xustiza está ligada á palabra”, engadiu. “ Maquiavelo dicía que son xustas as guerras que son necesarias. A Igrexa Católica establece que para que sexan xustas as guerras que poidan gañarse, sexan declaradas por autoridade lexítima, os seus fins sexan xustos e desenvólvanse sen excesos. Nos días da Creación, e co consentimento divino, un dos primeiros actos do home foi poñer nome ás cousas. Nomear ten unha dimensión transcendente. Por iso, a linguaxe é un dos primeiros e principais terreos de enfrontamento, e non vén mal lembrar como proba do seu relativismo, o que puxese Lewis Carroll en boca de Humpty Dumpty: “as cousas significan o que eu quero que signifiquen, nin máis nin menos.” Poñer nome ás cousas é comezar a apoderarse delas como reza un proverbio medio oriental. Os nomes non son neutrais, escollelos adecuadamente permite partir desde unha posición de vantaxe. Por iso, a linguaxe é un dos primeiros e principais terreos de enfrontamento; a linguaxe define o marco e fixa as regras con que este desenvólvese. Impoñer a linguaxe, sinalar as palabras que han de utilizarse resulta capital. A lexitimidade outórgana as palabras, a súa aceptación, a súa normalización. Por iso manifesta Federico Aznar que “cando se trata de acoutar, de limitar a guerra, esta desprázase cara a limbos xurídicos, cara a zonas grises moitas veces xeradas ficticiamente a partir de debates pseudonominalistas. Terrorista pode ser un adxectivo ou un substantivo, unha persoa, unha situación, un proceso, un feito ou unha estrutura. E a cuestión non é baladí, un detido pode ser un delincuente, un soldado, un terrorista segundo o nome que se dea ao conflito, ou segundo o que a comunidade acepte”. E advirte; “coas palabras aprópiase dos conceptos e márcase o significado dos sucesos conducíndoos cara ao imaxinario buscado. Comando despraza cara ao militar; proceso de paz iguala as partes; socialización da dor unha licenza para matar a calquera. E ademais sempre é posible o esvaramento duns termos que pasan inadvertidos á opinión pública. Con todo, é moi relevante e non só desde o punto de vista académico. A clave atópase en domesticar a fronteira, o que se consegue facendo que os conceptos sexan de xeometría variable”.

A guerra, un acto de comunicación cun suplemento de violencia 

“A linguaxe pode dirixir ou mal dirixir os esforzos militares; a súa retórica afecta á estratexia na medida en que enmascara o tipo de conflito e dificulta a aplicación das medidas máis convenientes. É o descarrío das palabras. Guerra e paz son dúas palabras demasiado precisas para un mundo no que a imprecisión, a polisemia, outorga maiores marxes á política; guerra é unha palabra transformada, xa ninguén fala de guerra senón de operacións de paz”, expuxo o relator, para engadir que coa linguaxe apélase simultaneamente tanto ao racional como ao irracional, “mediante el constrúense cadeas de ideas, narracións sobre as que se vai a articular a violencia, que atopa así vehiculación e xustificación. Neste marco a linguaxe emprégase para deshumanizar ás vítimas, mobilizar ás masas para destruílas e negar o masacre; o descarrío das palabras, ligado ao desenvolvemento burocrático e tecnocrático, permite entón neutralizar os sentimentos de culpabilidade dos executores. E é que co nome que se dea ao conflito (ou guerra) non se actúa tanto contra os medios -que tamén- como contra a lexitimidade dunha das partes, a cal pasa así a ser obxecto de discusión”. “O marco interpretativo presta sempre un bo servizo a quen controla ou queren controlar as cousas, a polisemia é un instrumento moi útil para iso. O unilatelaralismo fai coincidir a definición académica coa definición operativa, de modo que, por exemplo, é terrorismo o que eu defino como tal e son terroristas os que eu coloco nunha lista ad hoc. Terrorista pode ser un adxectivo ou un substantivo, unha persoa, unha situación, un proceso, un feito ou unha estrutura. Coa palabra terrorista inclúense realidades moi heteroxéneas de modo que a súa definición condiciona o resultado, cando o resultado desexado non condiciona a definición”. E é que a correspondencia entre nome e sociedade atópase presente en todo o pensamento confuciano tendo en conta que a linguaxe expresa a forza das relacións humanas nun mundo en que se harmoniza e equilibra por si só, apuntou o capitán. Cando a guerra é dentro do noso mundo, é só un choque de vontades que se resolve no campo de batalla; cando a guerra a guerra é entre dous mundos, a guerra ademais dun choque de vontades pode ser un choque de identidades. O campo de batalla pode determinar que vontade é máis forte, pode destruír a vontade de seguir loitando do adversario pero o campo de batalla non pode reconstruír o seu futuro, tampouco a súa identidade ou a súa reinterpretación. “As guerras dos mundos, as guerras contra os marcianos son sempre asimétricas, como vemos nas películas, porque cada mundo é diferente, cada mundo vive o seu tempo e segundo lémbranos Clausewitz, cada tempo ten a súa propia teoría da guerra. Mundos con diferentes tempos son mundos con diferentes teorías do conflito e por tanto diferentes estratexias. A asimetría é inevitable. Pero tempo é algo máis que tempo cronolóxico. Clausewitz segue e fai referencia ao termo época, “quen desexe entender a guerra deben dirixir unha mirada atenta aos trazos principais de cada época” para el tempo e época eran o mesmo, a súa visión era desde logo eurocéntrica, pero no mundo globalizado de hoxe tempo e época non é o mesmo. No mesmo tempo cronolóxico viven hoxe distintas épocas, distintas eras de civilización”. 

Conflito asimétrico

O conflito asimétrico é aquel en que as partes adoptan estratexias con modelos ou modos diferentes. A documentación oficial española contempla “O Conflito Armado Asimétrico e Simétrico”. O conflito disimétrico é unha peculiaridade do simétrico. “A Doutrina de Emprego de Forzas Terrestres establece a seguinte definición do conflito armado asimétrico: é o que se produce entre varios contendentes de capacidades militares normalmente distintas e con diferenzas básicas no seu modelo estratéxico”.

Federico Aznar manifesta que “para descubrir a asimetría adoitamos incidir nos factores estratéxicos, especialmente nas diferenzas de medios/capacidades. Evidentemente os factores estratéxicos (medios, obxectivo, regras, riscos) determinan e orientan a decisión estratéxica. A estratexia depende deles pero polo menos na teoría non a determina. Factores similares non significan decisións estratéxicas similares, factores estratéxicos distintos non significa necesariamente diverxencia estratéxica e por tanto asimetría”. “Podemos atoparnos cunha importante disparidade de capacidades, de recursos, de potencial e con todo o resultado pode ser un conflito simétrico. A última guerra contra Sadam. Canto máis diferenza nos factores, máis posibilidade de asimetría. A orixe da asimetría pode estar nos medios, asimetría de capacidades, ou nos fins, asimetría das apostas ou dos envites, como o caso de Estados Unidos en Vietnam; Francia en Alxeria ou a URSS en Afganistán. Un loita pola posición, outro pola existencia. Para un é unha guerra limitada para outro é unha guerra total. A asimetría pode vir tamén da man das diferenzas de riscos asumidos. Hitler arriscou máis que Chamberlain; ou asimetría nas regras, o que pode supoñer unha disposición ou falta dela para seguir a escalada”. 

Dixo o relator que un elemento esencial na posible asimetría da estratexia é a diferente natureza dos axentes. Actores coa mesma natureza posiblemente apostan por semellantes modelos e viceversa. Estados democráticos fronte a estados democráticos; estados totalitarios fronte a estados totalitarios, pero sobre todo estado fronte a estado tende a producir estratexias asimétricas e viceversa. Organizacións sen carácter estatal fronte a estados supoñen case inevitablemente unha relación asimétrica. Prodúcense no plano político

 "As estratexias asimétricas prodúcense no plano político e están de moda en todo o mundo porque este é vulnerable. Nin sequera o territorio de USA está a salvo. Nunca na historia unha potencia contou cunha supremacía militar, económica, tecnolóxica, política tan clara como a de Estados Unidos nestes momentos, pero nada disto é suficiente. Calquera pode atacar a calquera. Están de moda porque vivimos nun mundo globalizado, estratexias asimétricas que de súpeto deixan de ser de curto para ser longo alcance". Federico Aznar salientou o efecto multiplicador dos medios de comunicación, isto está relacionado coa globalización da información pero tamén co tratamento e a persistencia da noticia nos medios. “As estratexias asimétricas están de moda porque son efectivas, poden paralizar e influír nos máis poderosos sen mobilizar moitos recursos. Ademais Bin Laden e os atentados do 11 de setembro deixárono moi claro, non fai falta ser forte para cambiar a historia do mundo. A ameaza pode ser global porque a globalización posibilítao. Terrorismo global insurxencia global. Ou sinxelamente rede global. Os partisanos ou terroristas como o foron a resistencia francesa decláranse portadores dunha lexitimidade distinta e propia que vai con eles e da que se deriva unha nova fonte de legalidade desde a que se alzan. Os irregulares deben atoparse sempre en movemento pois de non moverse perderían a ofensiva e serían unha presa fácil. Desaparecen as fronteiras conceptuais e xeográficas nunha guerra sen principio nin final claro na que os exércitos perden senón gañan e o partisano gaña se non perde. É unha guerra permanente que non se fai a pulsos ou campañas como a guerra clásica. Unha estratexia deliberadamente lenta que pretende facer perder calquera esperanza e transforma os conflitos pretendidamente eficientes en eficaces, nos que as estratexias non acaban parecéndose únalas ás outras por adaptación como sucede nos conflitos ordinarios. A guerra asimétrica non é nova. Nos tempos de Viriato xa existían guerrilleiros. Julio Cesar, ademais de facer as guerras nas galias tamén se dedicaba a eliminar piratas. E de piratas a armada española ten longa experiencia aínda que non se se unha boa memoria. De piratas e guerrilleiros temos antecedentes aquí. A palabra guerrilla é española. E a guerra irregular, asimétrica, popular, non convencional moderna nace en España. Así o entenderon os contemporáneos de Napoleón, Jomini e Clausewitz, pero non só eles. John Nagl do que falaremos ou Charles Callwell ( small War) ou o propio Lukwatt descobren na Guerra da Independencia española a orixe de algo que sen ser de todo novo ao colocalo no novo contexto transfórmase en algo totalmente distinto.

Terrorismo

Xa o historiador Arnold Toynbee sinalou que “fronte ao poder das superpotencias, a guerra global do futuro desenvolverase utilizando aos supostamente indefensos a través da horrible vía do terrorismo”. En palabras dun líder palestino, “os primeiros secuestros (aéreos) foron máis eficaces que 20 anos de súplicas #ante as Nacións Unidas para concienciar ao mundo e espertar aos medios de comunicación e á opinión pública”. Dezaoito meses despois dos atentados de Munich, Yassir Arafat foi convidado a falar cara a Asemblea Xeral da ONU. A natureza clandestina do terrorismo permite evitar a loita aberta, o enfrontamento directo; o seu carácter ruidoso esconde a debilidade de quen aspira a que a súa forza sexa magnificada, amplifica a capacidade militar real enmascarando a magnitude da asimetría das forzas ao ofrecer resultados importantes utilizando medios escasos. O terrorismo debe sorprender, ser orixinal para iso debe permanentemente mutando, reinventarse a si mesmo, e é ofensiva, audacia porque non pode deter o seu movemento sen desaparecer. A súa loxística é paralela ás redes criminais pois só delas pode obter o seu armamento. O seu discurso sinxelo dálle forza desde a perspectiva da comunicación política. O atentado serve á formulación dun debate, provoca a ruptura da comunidade. É unha guerra que rompe co anonimato de quen a fai á vez que supón a cousificación da vítima á que se sinala pola súa función. As vítimas aburren, repugnan non interesan desde un punto de vista informativo na súa dimensión humana. Nesta conferencia, Federico Aznar contou como o terrorismo conleva implicitamente unha estratexia de comunicación que inclúe negación e propaganda. Evolucionou para converterse en algo máis complexo que a mera procura dunha espiral acción reacción.

 “Se os discursos son transcendentes na guerra asimétrica, o terrorismo non é senón discurso. Pero tamén é negación, non construción, razón polo que debe formar parte dunha estratexia máis ampla que o apoie. Por iso ten máis fortuna cando se combina con outros métodos como a constitución dun partido político, un movemento de masas ou unha organización social. Cada un destes colectivos elixe a fotografía coa que se identifica, a información da que se nutre. O atentado é algo máis que unha linguaxe violenta, é un acto de comunicación. Transmite unha imaxe ao mundo, unha realidade, un descontento e pinta o problema ao que se liga en todas as esquinas da terra. Un conquistador preséntase sempre como un amigo da paz”. E é que cada atentado é algo máis que unha acción entre outras. “O valor dun atentado non o mide o número de mortos que provoca ou os seus efectos materiais; o criterio definitivo de valoración establécese en termos de impacto mediático primeiro e psíquico despois. Non trata de destruír as forzas inimigas, nin sequera de facer inoperantes os seus medios, senón de mostrar resolución, vontade, pero tamén de humillar, de quebrantar a vontade de loita, de influír sobre os que teñen que tomar as decisións, sondando as súas forzas morais e físicas”, indicou o relator O terrorista ten vantaxe para iso; o seu discurso, simple, reiterado é comprensible, o que lle confire vantaxe desde a perspectiva da comunicación política. “E como a audiencia non xulga tanto os fins pretendidos polas partes como o estado actual do conflito e os seus medios, a batalla pola opinión pública tórnase difícil, máxime cando non se conseguen explicar as razóns propias pola inxente cantidade de flocos que acompañan á realidade; unha realidade que precisa non de brancos e negros senón de toda a escala cromática”, engade o doutor Aznar Fernández-Montesinos.

 Que busca o actor non estatal coas accións terroristas?

  •  Sitúaas no tempo para facilitar aos medios de comunicación o seu traballo e conseguir a franxa de maior audiencia. Os atentados do 11 de setembro foron sobre as 09.00 h, para que medios da costa Este de os EEUU dedicasen todo o día ao atentado, ademais era a hora dos telexornais de medio día en Europa e os da noite en Iacarta. 
  • Busca un símbolo representativo da mensaxe que se quere lanzar, como calquera publicista. Nova York, unha cidade representativa, as Torres Xemelgas, todo un símbolo da opulencia americana moi ligada aos grupos de poder económicos xudeus, nun barrio igualmente simbólico. 
  • Grandes doses de dramatismo. Saben perfectamente que se cumpre o axioma de morbosidade máis actualidade é igual a audiencia. O dramatismo emociona e, como di I. Ramonet, se a emoción que vostede sente vendo o telexornal é verdadeira, a noticia é verdadeira. 
  • O efecto multiplicador dos medios de comunicación está relacionado coa globalización da información pero tamén co tratamento e a persistencia da noticia nos medios. A noticia busca ser noticia e por iso multiplica o impacto porque o busca.

Cando alguén merece ser atacado dese xeito é que algo faría, recibir un ataque é converterse en sospeitoso aparte de vítima. Por outra banda, os ataques terroristas poden xerar na sociedade que os recibe un estado de pánico e facela sospeitar de todo e cando alguén sospeita de todo o mundo termínase por volver sospeitoso para todo o mundo, a sospeita global pode con facilidade transformarse en sobre reacción. O poder é por encima de todo, imaxe. O seu secreto é que se utiliza pouco, que é potencia non acto. E recréaa e interpreta continuamente, dando valor a uns aspectos ou a outros, desde unha atalaia cuxo principal atributo é erixirse e ser construtor da verdade, de modo que o poder exércese a través da súa produción. A verdade propia debe explicitarse e a forma máis barata e indiscutible de facelo é a través dunha fotografía. A foto que se proporciona ao telespectador non é completa, esta empaquetada para facela inteligible no sentido desexado; coa cámara, desde unha posición de partida, escóllese a porción de verdade que se quere transmitir e refúgase o resto, o cal é artificial. A cámara pasa a ser pola súa capacidade de creación da realidade un instrumento da política.

 Sociedade posmoderna 

 E é que as sociedades postheroicas viven no presente, non están ligadas polo pasado e cuxa aquiescencia é imprescindible nos conflitos que se fan no seu nome a través das decisións dos seus representantes electos. Decisións que, por outra banda, non senten que lles comprometan; están desenganchadas, exercen o dereito ao voto pero moitas veces non asumen a responsabilidade de tal exercicio. Con todo, o home posmoderno soporta peor a desorde na súa complexa contorna e a inseguridade que o primitivo. Estas sociedades non dispoñen de tempo para elaborar os seus xuízos, a súa información é non poucas veces deficiente. Unha imaxe neste contexto o é todo, unha explicación completa irrebatible e dunha simplicidade extraordinaria, de aí o seu valor nos conflitos. Unha imaxe á hora das noticias evita ter que ler un libro. Como se pode explicar un conflito como o de Kósovo co tempo que se lle asigna nos noticieros? Escollendo a foto adecuada pode facerse; a cuestión é que o dramatismo, a simplificación teñen grandes valores explicativos, cando na guerra moderna, non poucas veces, intervir significa escoller ao malo porque todos o son. No plano ofensivo, os bombardeos mediáticos con consignas están destinados a destruír o pensamento reflexivo para substituílo por unha sucesión de imaxes sen solución de tempo e espazo elaboradas pola contraparte. Substituír o discurso ou forzar a súa reinterpretación desde novos parámetros é da máxima relevancia. Non se trata dunha colonización militar para o control dun territorio, senón dunha colonización mental con vistas ao exercicio do control dunha sociedade. O poder é estar presente, influír, segundo expuxo este capitán de fragata. A xente conta historias sobre as súas vivencias, as súas experiencias e o significado que esas experiencias teñen para as súas vidas. Todas as sociedades teñen historias sobre o seu pasado e presente, que en ocasións convértense en narrativas, pois engaden unha dose de mito. As historias vanse adornando, enriquécense, tínguense de certas doses de heroísmo, tamén de sufrimento.

Discurso cambiante

Pero o discurso non é inmutable, evoluciona, adáptase; cambia, para manterse vivo. É un concepto amplo que abarca desde o racional ata o irracional, pois o seu obxectivo final é influír sobre as percepcións, e estas poden ser racionais, ou non. Calquera transmisión de información ten cabida no discurso, independentemente do medio empregado. As novas tecnoloxías da información están a facilitar que cada vez sexa máis fácil para as partes difundir o seu discurso, empregando para iso varios medios simultaneamente. O discurso modela e conforma o conflito, mentres que o conflito inflúe e condiciona o discurso. Un e outro se relacionan de forma indisoluble, pois ambos son partes dun todo. E é que as narrativas importan no ámbito político, e moito, pois proporcionan racionalidade, e o que é máis importante, lexitimidade: "A política non responde a feitos, senón a percepcións, e estas son en parte construídas a partir deses relatos e narrativas“. 

 Glucksmann enxalza a importancia do discurso ata o imaxinable: “O campo de batalla redúcese a un choque de discursos en que o mellor discurso gaña”. As narracións son unha forma de interpretar o mundo que parte sempre dunha arcadia feliz xurdida da violencia, e permítese explicar o futuro utilizando o pasado, reescribíndoo en nome do futuro pretendido. A narración é a parte espiritual da violencia, unha selección de feitos que recrea unha mirada ao mundo, unha lectura sempre nesgada que escolle as fontes das que nutrirse. Debe existir un discurso propio, non completamente alleo ao da contraparte, pero si cun fundamento específico e vida autónoma que teña ben presente a situación final desexada para poder conseguir o aliñamento dos obxectivos e das accións. Non dispoñer del supón o desencaixe dos planos táctico, operacional e político, co que pouco pode lograrse. Non caben estratexias de corte reactivo (é unha contradictio in terminis), e deben formar parte dunha corda máis ampla que inclúa o operacional e o político. As narrativas achegan coherencia e racionalidade ao relato, e fan máis inteligible a realidade; a narrativa constrúese cun fin, e por tanto responde as expectativas. As narrativas inclúen roles, asignan funcións, censuran unhas condutas e encomian outras, pero o máis interesante das narrativas é precisamente o que non inclúen o que deixan fóra coma se non existise. Porque non interesa, e se non interesa, non existe. Talvez pareza un contrasenso, pero é así; as narrativas preséntanse como racionais, pero son emocionais e tratan de influír sobre as percepcións. Por iso é tan interesante o que exclúen, pois se trata de reforzar o discurso, de reforzar a mensaxe e a forza da palabra. E o discurso refórzase, precisamente, omitindo o que o debilita. A inarración diríxese ao sentimento, mesmo á paixón e á imaxinación en pos do marabilloso. Atopa o seu alimento nas grandes palabras e ideas cunha connotación escatológica, tales como a liberdade, a igualdade, a xustiza, a felicidade ou a paz, sen que xamais se precise o contido destes conceptos e sen que se especifiquen as condicións da súa actualización, posible coa acción política e económica concreta e inmediata…non ten nada de pensamento individual e crítico formado pola dúbida e unha información metódica.” A ideoloxía permite unha aproximación omnicomprensiva ao feito do que pretende proporcionar unha explicación e que rexeita – se non os promove como dogmas – aquilo que queda fóra da lóxica que constrúe. Como sostén Munckler “a concentración nas fachadas ideolóxicas… satisfacía ao mesmo tempo a necesidade de abarcar facilmente coa vista o panorama e velo con facilidade.” Coa narración búscase o control mental do grupo, créase unha xigantesca fachada da que nada pode escapar e todo o chea; é unha explicación irrebatible que elimina o pensamento reflexivo e substitúeo por unha información procesada desde fóra de antemán e imposta a través dunha lóxica exterior e invisible que mostra todo como natural. Así, se a narrativa imponse, un mero grupo de terroristas constitúese nun movemento social actuando como o polo dun imán. Solución

A única solución é o longo prazo, a modificación dos fitos feita a través da pedagoxía, a substitución das referencias que acabe por constituír unha nova forma de mirar ao mundo integrando conceptos, ideas e valores antes excluídos constituíndose nun novo marco para a análise. As narrativas interpretan a realidade con certa dose de mito e inexactitude, pero achegando coherencia ao relato, lexitimidade ao discurso, e o máis importante, racionalidade aos feitos descritos, pois a pesar de ser emocionais, preséntanse como racionais. Constrúense alcanzando un adecuado equilibrio entre realidade e ficción, entre os feitos e o mito. E constrúese en liberdade, sen atender a inxerencias, e por tanto, refórzanse as ideoloxías e omítense as debilidades. O máis interesante das narrativas é precisamente o que non inclúen, o que ignoran, o que descartan, pois é aí, na súa debilidade, onde se atopa a súa vulnerabilidade, a súa fraxilidade e a forma de combatela. A narrativa tamén evoluciona, se reinventa, adáptase, e presenta o cambio como natural. “O branco vólvese negro, o negro verde, o verde branco, pero a narrativa preséntao con coherencia, con naturalidade, con credibilidade. Os perseguidos son agora perseguidores, os perseguidores, perseguidos, a vitoria transfórmase en derrota, e a alegría en sufrimento. A narrativa case sempre se converte en obstáculo para a paz, pois as diferentes partes do conflito elaboran as súas propias narrativas con liberdade para xustificar e lexitimar o seu discurso, Pero o conflito non se resolve, as ideas non entran en confrontación e a batalla ideolóxica non se presenta. Para alcanzar a verdadeira paz, hai que liberar ao conflito das causas que o causaron, das que o alimentaron e das que ameazan coa súa repetición. Entre todas estas causas, as narrativas son protagonistas de excepción. Á narración non lla pode deixar viva, pero non hai que desmontala, hai que crear unha mellor.

A morte

Outro aspecto psicolóxico moi importante é o de todo o que rodea á morte, o que podemos chamar Ritos da Morte. “A morte violenta ha desaparecido das nosas sociedades de non ser polos accidentes de coche, os suicidios ou a represión estatal. Paradoxalmente, a taxa de suicidio é, nos países occidentais (excepto en EE. UU. que a iguala), de 10 a 20 veces máis alta que o asasinato común. En primeiro lugar estaría a propia estética da morte. Hai múltiples exemplos de fascinación humana pola morte. Un deles podería ser o das execucións como espectáculos de masas, algo presente en case todas as culturas humanas nun momento ou outro da Historia. "Se a morte é importante, o matar chega a dominar vontades. A capacidade de matar ten máis transcendencia que a de dar vida. Un pequeno grupo terrorista pode amedrentar a toda unha sociedade porque ten o poder de matar. Tamén é importante o culto aos mortos. Os modernos heroes son efémeros e ás veces virtuais, pero a súa morte segue chamando poderosamente a atención. En primeiro lugar habería que referirse aos enterramentos e demais, pero tamén ás homenaxes e monumentos especificamente militares, como a tumba ao soldado descoñecido..." Merecen salientarse as execucións públicas, morbosos espectáculos de masas. De feito, a maioría das revolucións sanciónanse coa execución dos líderes depostos, como expresión de firmeza e manifestación da vontade de non retorno; tal é o caso de Carlos II de Inglaterra, Luís XVI, Robespierre, Nicolás II…. e tamén de Saddam Hussein.

Danton proclamaría: “os reis coaligados entre si nos ameazaban e nós lanzamos aos seus pés como desafío #ante a batalla, a cabeza dun monarca.” Crise Non existe acordo en xeral sobre a orixe da palabra crise. Parece ser que provén da palabra latina crise, que á súa vez procede da grega de igual fonética -crisos- e refírese a cambio. Tamén se suxeriu que provén do verbo grego krinein que ten un significado de decidir. Inicialmente foi utilizada con referencia ao curso perigoso tomado por unha enfermidade. Nestas situacións era necesaria unha rápida decisión. Hoxe, o sentido que encerra esa palabra é moito máis amplo e aplícase ao xiro perigoso que poden tomar certos acontecementos políticos, económicos ou militares, nos que hai que tomar algunhas decisións e accións para restablecer a normalidade. Noutras palabras, ao que se pode entender como un momento decisivo. Da mesma maneira que o médico reacciona cara un enfermo, desde un punto de vista político, as consultas e decisións políticas deben efectuarse antes de que unha controversia alcance o seu punto crítico, o que, se non implica forzosamente o uso da forza, tampouco a exclúe, e o temor de que isto ocorra é o que motiva esas grandes precaucións que actualmente existen por coñecer os mecanismos polos que se rexen a prevención, control e condución das crises. 

Crise

Segundo o Crise Comunication Hamdbook da Axencia de Enerxia Sueca, a experiencia obtida mostra que a comunicación compromete entre o 70 e o 80% do tempo dedicado á xestión de crise. A primeira vista a comunicación nunha crise pode parecer unha distracción do traballo urxente de resposta, pero en realidade do que se trata é dun elemento integral e esencial da xestión. E esta non só se refire ás relacións cos medios senón tamén á distribución interna de información, un campo no que se demostrou que adoita existir carencias, sobre todo á hora de compartir información entre departamentos. Importancia da comunicación na xestión de crise: 

  • Unha crise sempre é noticia e, por riba,  noticia interesante que atraerá queiramos ou non aos medios de comunicación, logo debemos estar preparados para xestionalos.
  • A reputación pode ser gañada, perdida ou mantida, simplemente cunha estratexia comunicativa, sen importar o que realmente ocorreu.
  • A percepción ou a imaxe é crucial nun mundo tan mediatizado como no que vivimos, onde a imaxe que se dá pode ser mesmo máis importante que a realidade. 
  • A imaxe que chega á opinión pública dunha crise e a súa xestión, é a que crean os medios, polo tanto unha persoa ou organización non só ten que facer algo construtivo, senón que ten que ser visto polos medios o que está a facer para que chegue á opinión pública. 
  • Unha mala xestión comunicativa pode mesmo empeorar a crise e prolongar a súa resolución, xa que todas as crises conlevan unha crise de información e se se falla na xestión desta crise de información, fallarase no control da crise xeral, mesmo nos seus aspectos operacionales.
  • Nada existe senón é publicado, nin sequera a propia crise. Todos os esforzos na súa resolución ou todos os fracasos, non serán tidos en conta senón son publicados. 
  • O éxito ou fracaso na xestión da crise vai decidir a opinión pública e vai depender fundamentalmente da imaxe que se deu, mesmo máis que dos feitos obxectivos.

O antigo director de comunicacións da presidencia británica, Michael Grannat, estableceu en 1999 o que denominou a progresión da resposta dos medios de comunicación a unha crise:

  • Estalido: ocorre inmediatamente despois á produción da crise, prodúcese unha avalancha dos medios sobre a escena da crise, para tentar atopar resposta ás clásicas preguntas de que, onde, cando, porqué e como, e tentar obter imaxes.
  • Investigación: tentar construír un relato dos feitos e atopar toda a información relevante posible achega do evento.
  • Caza do home: os medios lánzanse á procura dalgún culpable, erro e chibo expiatorio. 
  • Epílogo: é a longo prazo e encárgase de seguir as accións que se corresponden coas etapas de conclusión da crise, como son a reconstrución, afectados, xuízos etc., e é cando se realizan os documentais.
 "Dicía Gandhi que os fins valen o que valen os medios, non existe tabique entre ambas as categorías; o Creador só permite intervir na elección dos medios, de modo que só a análise dos medios posibilita ver se se alcanzou o fin. Os medios impuros só levan a fins impuros. Hai que escapar á lóxica acción reacción e ser firmes na fe, no discurso propio, non alteralo porque eles preténdano porque esa é a súa vitoria, arrebatarnos a nosa lexitimidade. Non hai que destruír a súa narrativa, non fai falta, esborrállase soa; precísase poñer en valor a nosa, os nosos fitos, as nosas referencias; comunicar, explicar, ensinar, soñar. Entón o crime convértese a maiores nunha tolada da que a imaxe se converte en testemuña eterna do crime e da súa futilidade e serve para dignificar ás vítimas que unha vez cousificou ao convertelas en espectáculo, un espectáculo cuxa dimensión humana aburre e queda á marxe das noticias. A dimensión humana nunca é espectáculo; viúvas e orfos de cando en cando son informativamente atrayentes cando se lles contrapón co sangue. Non hai estratexias reactivas que merezan o nome de estratexias; hai que manter a axenda, o debate e deixar que as policías fagan o seu traballo. Unha cidade brilla no alto do monte e seguirao facendo mentres os seus moradores non apaguen as súas luces", sinalou o doutor Aznar.

Estratexia española de seguridade 2021

  •  Prevención 
    • Potenciar desenvolvemento e implantación Plan Estratéxico Nacional Loita contra a Radicalización Violenta (PEN- LCRV).
    • Reforzar mecanismos loita financiamento terrorismo.
    • Reforzar contribución España loita terrorismo a nivel internacional en OTAN e UE e OTAN. 
    • Reforzar testemuño vítimas como mellor vía contrarrestar narrativa terrorista.
    • Fomentar o diálogo intercultural e interreligioso. 
  • Protección
    •  Robustecer capacidades nacionais de loita contra terrorismo e a cooperación e coordinación de esforzos contra o terrorismo entre os distintos organismos implicados a nivel nacional. “Cando se está decidido e fixouse a vontade a ese respecto, entón pregúntase un o que o adversario pode facer para contrariarnos. Se se segue o método inverso, é dicir, se se busca primeiro o que o adversario pode facer e se deles dedúcese o que debemos facer nós, subordínase un ás intencións do inimigo, déixase ditar a lei por el e prívase dun dos medios máis preciosos para triunfar na guerra, é dicir, a iniciativa”, sinala Julius von Verdy du Vernois, citado polo relator. O terrorismo na súa loita contra a democracia só pode prosperar cando se cometen erros loitando contra el. A reacción é máis perigosa que a acción que a causa. Non hai nada peor que aceptar e asumir as propostas do inimigo, isto é, reaccionar como previu, así como os tempos que este marca.
Fracaso da guerra sucia

  •  Non é resolutiva.
  •  Subordina a política á táctica. Iguala ás partes. 
  • Perda de lexitimidade.
  •  O centro de gravidade é a narrativa non os terroristas.
 Moitos pensadores atrevéronse a formular a súa visión particular do que ese futuro pode depararnos, entre outros:

  • Os Toffler falan de guerras da terceira onda, como vimos. Tamén, e sen que teña nada que ver coas ondas dos Toffler, fálase de conflitos de cuarta xeración.

  • Fukuyama sostén que a Historia (considerada como sucesión de conflitos) terminou tendo en conta que o sistema democrático de corte occidental manifestouse como a única opción política estable e viable.
  • Huntington cre que a fonte fundamental de conflitos no novo mundo non será primordialmente ideolóxica nin económica senón cultural: o famoso “Choque de Civilizacións”. 
  • Michael Klare, en cambio, pensa que o futuro nos depara unha loita denodada polos recursos (petróleo, auga...).

  • Clausewitz di que por iso, hai unha área gris entre a paz e a guerra, o interno e o externo, os negocios e a política, o civil e o militar ou o nacional e o multinacional. E as fronteiras desprázanse a conveniencia entre o público e o privado, a privacidade e a vixilancia, a liberdade e o control, o nacional e o transnacional… con toda a inestabilidade e inseguridade que iso trae consigo. Unha cuestión similar é o que sucede co conflito e a guerra.
  • Carl Schmitt sostén que “o clásico é a posibilidade de levar a cabo distincións claras entre o interior e o exterior, entre a guerra e a paz e, durante a guerra entre o militar e o civil, entre neutralidade e non neutralidade. Cada termo pode recoñecerse por separado e non desdibujarse de forma intencionada. Mesmo na guerra todos teñen o seu status en cada lado… a regulación e a clara delimitación da guerra supoñen unha revitalización da hostilidade. Toda relativización deste xénero representa un gran progreso no sentido da humanidade…o que non constitúe de ningún xeito un progreso para a humanidade é proscribir a guerra…e desencadear no seu lugar, en nome da guerra xusta hostilidades revolucionarias de clase ou raza que non están xa en condicións de distinguir entre inimigo e criminal e que tampouco o desexan”.

UNED Ourense

Comunicación

Carretera de Vigo Torres do Pino  s/n Baixo 32001 Ourense - . Tel. 988371444 info@ourense.uned.es