A Vía da Prata salienta "a importancia do mundo rural como referente patrimonial"

10 de abril de 2025

A profesora Yolanda Barriocanal salientou que esta vía "representa un valioso recurso para contribuir ao despegue económico, social e incluso medio ambiental das comunidades locais polas que atravesa". As instituciones apoiaron a iniciativa dos centros da UNED en Zamora e Ourense, e destacaron a súa coordinación, que debería haber tamén entre as comunidades autónomas polas que pasa o Camiño, como expresou o director da SA Xacobeo de Galicia.

OURENSE, 10 de abril de 2025. O II Ciclo de Conferencias Os camiños de Santiago: o camiño portugués da Vía da Prata por Zamora, chegou ao seu fin onte, nun acto celebrado no Centro Cultural Marcos Valcárcel. Na mesa atopábanse o vicepresidente segundo da Deputación de Ourense, César Manuel Fernández Gil; o director da S.A. Xacobeo de Galicia, Ildefonso de la Campa Montenegro; o tenente de alcalde de Ourense, Aníbal Pereira Novoa; o director de UNED Zamora, Antonio Rodríguez González e o director de UNED Ourense, Jesús Manuel García Díaz. Entre o público estaban os membros da directiva da Asociación de Amigos da Vía da Prata co seu presidente á fronte, José Luis Rodríguez Cid, e representantes doutros colectivos ourensáns, ademais do Colexio de Economistas e a Escola Universitaria de Enfermería.

O primeiro en tomar a palabra foi o director de UNED Ourense, centro anfitrión, Jesús Manuel García Díaz. Fixo un resumo das ideas máis destacadas vertidas polos cinco relatores de Alcañices, Bragança, Vinhais, Monterrei e Xinzo Ao longo destes días coñecemos como o antropólogo sociocultural Xerardo Pereiro díxonos que o perfil dos peregrinos é cada día máis difícil, que hai que contar sempre un 10% máis de peregrinos sobre a cifra que se dá, debido a que os hai que non van en busca da Compostela, que non pasan polas oficinas xacobeas. E mentres en España e en Portugal a peregrinación desempeña unha función social da xente, uníndoa, noutros países europeos peregrinan en soidade. Ou Luis Vale, que achegou unha mirada profunda sobre a memoria e imaxinarios locais nos procesos de patrimonialización xacobea do Camiño e mostrou algúns textos da tradición oral, que forman parte dese material variado relativo aos territorios deste camiño como aquela copla popular portuguesa:

“São Tiago da Galiza

é um cavaleiro forte:

e quem lá não for em vida

há-de ir lá depois da morte”

García lembrou tamén a intervención de Cristóbal Ramírez, con aquela frase súa de "se todo é Camiño, nada é Camiño". "Díxonos que chegamos a ter máis de 30 supostos camiños de Santiago, todos falsos xa que carecen de historia peregrina e, preguntouse: Constitúen eses falsos camiños una unha ameaza para a Vía da Prata? Non nos enganemos: este é un Camiño débil. Atopámonos cara unha auténtica inflación de Camiños de Santiago rotundamente falsos. Non é leste o caso da Vía da Prata, polas probas documentais e pola persistencia de lendas xacobeas". Ou a conferencia de Ildefonso de la Campa en Xinzo, que nos dicía que o Camiño Mozárabe-Vía da Prata "ten todo o traballo por facer, sobre todo o da colaboración interautonómica entre administracións. O Camiño é caro, pero o retorno económico é moi grande. Por cada euro que inviste nel a Xunta, o retorno é de 7,5 euros".

"E toda esta riqueza de datos foi gozada por persoas que seguiron presencialmente estas paradas -en Alcañices, Bragança., Vinhais, Monterrei, Xinzo, e agora Ourense- ademais de quen se inscribiu e séguennos, 307 persoas, desde o resto de España e desde outros países como Brasil, Italia, Mexico, Noruega, Paraguai, Portugal e Rusia. Xa nos poñemos a traballar desde hoxe nunha terceira edición, que a haberá, para continuar profundando neste roteiro que conta cun tesouro na súa paisaxe tan variada".

Concello de Ourense

O tenente de alcalde de Ourense, Aníbal Pereira Novoa, dixo que Ourense é "unha cidade marabillosa, e por iso convido a visitar Ourense a quen veña peregrinando pola Vía da Prata así como a quen veña porque lles apeteza, que veñan gozar dunha cidade descoñecida pero moi interesante, que non defraudará". Engadiu que tanto a cidade como a súa provincia son enclave deste camiño de peregrinación. "Cando os peregrinos chegan á nosa terra ven preto da meta e iso provócalles gozar se cabe máis. Abrimos as portas da nosa cidade para que nos visiten. E agradezo aos centros universitarios da UNED en Zamora e en Ourense por promover este ciclo divulgador".

UNED Zamora

O director de UNED Zamora, Antonio Rodríguez González, deu os últimos datos de matriculados neste ciclo: 307 persoas en oito países. "Cando nos reunimos o pasado verán en Verín o director de Ourense e eu para deseñar este ciclo, coincidimos en que algo así, que nos sigan desde calquera parte do mundo, só pódeo facer a UNED. O ano pasado centrámonos no camiño polo norte da Serra da Culebra, e este ano itineramos polo sur desta serra. Como a Vía da Prata aínda é un trazado débil, por iso é polo que a UNED organiza este ciclo de conferencias, para apoiala. Queremos que isto teña futuro. É un curso moi numeroso e as persoas que o seguen presencialmente en cada localidade onde se celebra, é un dato engadido. Traballaremos nunha nova edición".

Turismo de Galicia

En nome do director xeral de Turismo, que por un acto de última hora na Xunta non puido asistir, acudiu o director da S. a. Xacobeo, Ildefonso de la Campa Montenegro. "Temos que felicitar esta iniciativa e a coordinación conxunta dos dous centros da UNED. Oxalá houbese a mesma coordinación no mundo político, entre comunidades autónomas. Se non se implican as administracións non hai camiños. Que falta? coordinarnos, pero cada vez é máis difícil chegar a acordos. Estamos a tentalo. Pensemos que a Vía da Prata afecta a catro comunidades autónomas e a varias deputacións e municipios. Manter os camiños representa un alto custo", sinalou o representante de Turismo de Galicia, para terminar a súa intervención engadindo que, con todo, "a Vía da Prata vai ser un caso de éxito. É fundamental manter a investigación científica da mesma, que a Universidade estea á beira".

Deputación de Ourense

O vicepresidente segundo da Deputación, César Manuel Fernández Gil, agradeceu a iniciativa da UNED "en nome da Deputación, por este curso, unha ferramenta máis para difundir o Camiño, o que implica recoñecer o noso patrimonio, que o Camiño é máis agradable cando as institucións conflúen nun interese común. A Deputación está a facer un esforzo importante e así en Semana Santa vai poñer o bus e un guía para que a xente faga todas as etapas do Camiño. É moi importante ter clara a necesidade de defender o noso territorio".

Conferencia

A continuación tivo lugar a conferencia da doutora Yolanda Barriocanal López, De camiño Real a Camiño de Santiago. Trazado e dimensión patrimonial da Vía da Prata en territorio ourensán. A relatora puxo de relevo a importancia dos camiños históricos como parte do territorio, "pois non só se limitan a facilitar o acceso ao mesmo, sendo bens culturais que conforman a osatura básica do territorio, onde os vestixios materiais e inmateriais, a eles asociados, proporciónannos unha visión do devir da nosa historia. Porque o territorio, no seu conxunto, é como un palimpsesto, un gran tapiz tecido sobre a natureza no trascurso do tempo polas culturas de cada momento. Un gran arquivo do acontecido, onde os camiños son un dos elementos fundamentais da súa estruturación e ordenación".

Sinalou Barriocanal López que a miúdo, "vías sen ningún tipo de pavimentación, conformadas polo continuo hollar do tránsito, simples “camiños de ferradura”, por onde non podía camiñarse senón a pé ou dacabalo, ou como máximo os carros campesiños do país, pero que, como tantas veces sinalouse, constituíron durante séculos o soporte polo que circularon os viaxeiros de toda condición e da máis variada procedencia. Pero non se trata de estruturas estáticas, senón dunha realidade cuxa complexidade deriva da súa propia natureza dinámica e cambiante, onde se van superpoñendo unhas redes sobre outras que van borrando ou engadindo novos significados. Ao momento de que a aceleración dos procesos de intervención no territorio, xunto ao declive dos sistemas agrarios tradicionais, fai difícil conxugar moitas veces as expectativas de conservación dos vellos camiños coas actuacións que teñen, precisamente, no aumento das infraestruturas o seu principal fundamento".

"Afortunadamente, -engadiu a conferenciante-, nos últimos tempos, están a empezar a contar cunha protección patrimonial específica, como se ve recolleito, de maneira pioneira, nas diferentes normativas autonómicas, onde aparecen xa incluídas as Vías Culturais entre as diferentes categorías de Bens de Interese Cultural, ou as Históricas, xunto aos elementos patrimoniais que lle dan carácter e as construcións asociadas á súa funcionalidade".

No territorio galego, desde a Lei 3/1996 de Protección dos Camiños de Santiago, ademais do Francés, "o gran eixo directriz vitalizador das peregrinacións medievais na Península, forman parte da denominación xeral de 'Camiño de Santiago' outras seis roteiros históricas. De entre elas, a recoñecida baixo o título de Vía da Prata ou Camiño Mozárabe, é a de maior percorrido e, seguramente, a que atesoura maiores valores paisaxísticos, gozando da consideración patrimonial de Ben Catalogado, na categoría de Territorio Histórico, un réxime xurídico máis tenue que o que corresponde ao dos Bens de Interese Cultural".

Yolanda Barriocanal aludiu tamén a un detalle de gran interese cando, do uso deste Camiño, "no alborexar da Idade Moderna deixaron bo testemuño as crónicas flamencas da segunda viaxe a España de Felipe o Hermoso e Juana, no ano 1506, cando, despois de falecida a raíña Isabel e, mercé ao seu testamento, chegaron para tomar posesión do trono de Castela. Unha condición, pois como se comproba desde o itinerario dos Reis Católicos, os monarcas que se achegaron a estas terras, non por razóns políticas nin sequera económicas, senón obrigados pola necesidade de embarque ou desembarco nos portos galegos, sempre a fixeron transitar polo Camiño Francés. As difíciles circunstancias políticas daquela viaxe, o desexo de evitar o encontro con Fernando o Católico e o temor para atopar interceptada a saída de Galicia polas súas guarnicións militares, obrigou aos archiduques a tomar o camiño cara a Ourense, no canto do Francés, un 'camiño longo e fragoso', cheo de penalidades, segundo descríbese, para dirixirse a Poboa de Sanabria, onde, na aldea de Remesal, tras as negociacións do cardeal Cisneros, tivo lugar o encontro entre ambos os monarcas".

A funcionalidade, rapidez e seguridade que ofrecía esta vía, a pesar da súa precariedade, serviu tamén de leito a ocasionais peregrinos, "normalmente dignidades eclesiásticas de viaxe a Santiago, que van describindo nos seus relatos a falta de pousadas en que hospedarse, as incomodidades da viaxe, ou a rudeza das xentes que atopaban ao seu paso, xuízos que non deixan senón traducir os tópicos propios do xénero periexético, antecesor da literatura de viaxes", indicou a relatora neste acto da UNED.

Houbo que esperar "ata que no XVIII deran comezo as obras para o seu arranxo e composición. En 1746, a Xunta Xeral do Reino de Galicia, despois de tratar 'sobre o impracticable dos camiños reais… e as desgrazas que se ocasionaban das malas entradas e saídas dos ríos', pediu ao rei que os concellos das capitais nomeasen comisarios para reparalos e alargalos. Para levalo a cabo, o Intendente Xeral de Galicia, naquel momento, José de Avilés, ditou unha Instrución Xeral para a Composición de Camiños deste Reino que deseguido se expediu aos concellos das capitais para o seu cumprimento".

Peritos

Para a comprobación dos Camiños Reais que entraban en Galicia desde Castela, e facer o seu reparo, designáronse peritos que os recoñecesen e dirixisen as obras polas regras que se daban. "Nomeamentos que recaeron en modestos mestres de cantería locais, pois pasara xa o tempo da actuación dos experimentados arquitectos trasmeranos procedentes de Cantabria, responsables da reforma e ampliación de tantas fábricas monásticas e catedralicias, e aínda non chegara o momento dos enxeñeiros decimonónicos e os seus proxectos das nosas modernas estradas", manifestou Yolanda Barriocanal, á vez que engadiu que eran dous os Camiños Reais que entraban en Galicia desde Castela pola provincia de Ourense: "o que viña de Ponferrada e o que o facía por Puebla de Sanabria, tomando a Vereda da Serra Seca. Un camiño de grandes panorámicas, que atravesa espazos naturais de gran beleza e contrastes. Pero despois fíxose o Recoñecemento do roteiro desde A Gudiña por Verín, por ser máis cómoda, tanto pola existencia de pousadas e abastos como por non ter necesidade de tantos reparos, ademais, do aproveitamento dos grans da Limia, pese ao escollo que supoñía o paso da Lagoa de Antela, sendo a elixida para o seu reparo, a pesar de que se rodeaban unhas dúas leguas respecto ao da Serra Seca que, segundo dise 'traían regularmente os arrieros e comerciantes”.

O plan do Intendente Xeral tiña como principal obxectivo, segundo a conferenciante, "o ensanche dos camiños que permitise un tráfico fluído de carruaxes ou cun ancho suficiente para que puidesen cruzarse dous vehículos. Isto trouxo como consecuencia a eliminación de moitos dos obstáculos ao tránsito, o que xa entón supuxo a deturpación da dimensión patrimonial de todo o viario. Casas, balcóns baixos ou con demasiado voo, postes que mantiñan os parrales sobre as rúas, cercados, pilos para curtir coiros, e outros elementos que causaban embarazo, en especial as escaleiras de pedra que saían ao camiño público, quedaron sinaladas con piquetes para a súa demolición, e non ocasionar tropezo aos que transitaban'. Pero era necesario axeitar os camiños ás novas necesidades do transporte, para paliar o pésimo estado da rede viaria galega que tanto lastraba a súa economía, contra o que tantas veces elevaron as súas queixas os ilustrados desta terra".

Foi así como a partir de 1746 algúns treitos empezáronse a compoñer "con bastos empedrados, quedando algunha pegada daquel tempo, que nos permite comprobar o aspecto daqueles vellos camiños do XVIII, tantas veces confundidos con veredas medievais".

Ao longo do discurso fóronse analizando toda unha serie de construcións asociadas ao ámbito territorial do Camiño, tanto os destinados á orientación do viaxeiro, como os que sinalaban os marcos xurisdicionais e os límites administrativos, os establecementos de hospedaxe ou os hospitais para pobres, enfermos e peregrinos. Ademais doutras edificacións fortemente vencelladas á súa propia funcionalidade, tan serviciais ao viaxeiro, como os pilóns, fontes e as pontes que ademais de dotar ao Camiño de pasos seguros e permanentes, servían de límite administrativo dos antigos cotos e xurisdicións, situándose neles os portádegos que gravaban a circulación de persoas e mercadorías.

A conferenciante acabou sinalando que todos estes elementos patrimoniais, tanto os que lograron sobrevivir ata os nosos días como aqueles de os que só queda memoria nas fontes documentais, representan apenas un pequeno mosaico da relación de bens inmobles asociados ao ámbito territorial do Camiño, que ademais do seu valor monumental propio, serven para a restitución do interese cultural do seu vello trazado. E que o extraordinario potencial desta vía representa un valioso recurso para contribuír ao desenvolvemento económico, social e mesmo medio ambiental das comunidades locais polas que atravesa, subliñando a importancia do mundo rural como referente patrimonial.

Ao final, tomou a palabra o director de UNED Ourense para agradecer a colaboración "da Deputación Provincial de Ourense, da Deputación Provincial de Zamora, do Concello de Ourense así como do Concello de Alcañices, en Zamora; grazas tamén aos presidentes das cámaras municipais de Bragança e Vinhais, así como aos alcaldes de Monterrei e Xinzo de limia. E, por suposto á Dirección Xeral de Turismo, que este ano colaborou connosco", dando as grazas igualmente ás persoas que se atopaban no salón de actos como as que o seguiron desde Internet. "Vémonos na terceira edición. Ogallá esta iniciativa poida consolidarse ano tras ano, e converterse nun referente", rematou García.