A situación política en Alxeria a través das evolucións do HIRAK, na UNED

14 de mayo de 2025

Que ocorreu en Alxeria durante as primaveras árabes? Por que o país non se sumou ao levantamento cidadán que sacudiu Tunes ou Libia? Como xurdiu e evolucionou o Hirak, que en 2019 logrou derrubar ao presidente Abdelasis Buteflika? Cal é a natureza do réxime político alxerino e cal foi a resposta do poder cara a mobilización popular? Estas son algunhas das preguntas ás que o doutor David Alvarado tentou dar resposta na sesión do curso de extensión universitaria sobre Xeopolítica das primaveras árabes norteafricanas, que imparte UNED Ourense e explora a través dunha mirada rigorosa e multidisciplinar as dinámicas de contestación, resistencia e cambio político no Magreb.

OURENSE, 14 de maio de 2025. Alxeria non foi allea ás tensións sociais que sacudiron o mundo árabe durante a Primavera Árabe de 2010-2011. Con todo, a diferenza do ocorrido en países como Tunes ou Libia, onde os levantamentos populares terminaron con décadas de gobernos autoritarios, en Alxeria as protestas non lograron callar nun movemento estruturado e coherente capaz de desafiar seriamente ao réxime establecido. O doutor David Alvarado expuxo en UNED Ourense que durante os primeiros meses de 2011, algunhas cidades alxerinas foron escenario de manifestacións espontáneas motivadas polo aumento do custo da vida, "especialmente en produtos básicos como o pan e o azucre. A mocidade, golpeada por altos índices de desemprego, tamén expresou o seu descontento fronte á falta de oportunidades e, en xeral, unha ampla percepción de corrupción xeneralizada. Con todo, estas mobilizacións careceron dunha dirección clara e non contaron cunha organización política sólida detrás que puidese canalizar as súas demandas cara a cambios estruturais".

Unha das razóns que explican esta relativa calma social ten que ver coa memoria histórica colectiva do conflito civil que azoutou ao país durante a década de 1990. Aquela “guerra civil larvada”, como a denominan algúns académicos, deixou tras de si centos de miles de mortos e un trauma profundo na sociedade alxerina. Así as cousas, o recordo da “década negra” fixo que moitos cidadáns preferisen manterse cautelosos cara calquera intento de cambio que puidese derivar en violencia ou inestabilidade.

O detonante do Hirak

"A faísca que acendeu a mecha da mobilización cidadá produciuse en xaneiro de 2019, cando se fixo público o anuncio de que Abdelasis Buteflika, presidente desde 1999 e incapacitado tras un grave ictus sufrido en 2013, pretendía presentarse ao seu quinto mandato consecutivo. Esta decisión foi recibida con indignación xeneralizada, comezando as protestas para xestarse en redes sociais e logo en estadios de fútbol ata que se estenderon por todo o territorio nacional", dixo Alvarado. O 22 de febreiro dese ano, millóns de alxerinos asolagaron as rúas do país para protestar contra a candidatura de Buteflika. "O novo do Hirak (movemento, literalmente) foi a súa natureza pacífica, pluralidade e inexistencia de figuras recoñecidas ou partidos políticos como tal no seu seo. Consígnalas eran claras: nin islamita nin secular, silmia, silmia (pacifico, pacífico) ou makanech o jamsaya Buteflika (non ao quinto mandato de Buteflika). Mulleres, homes, novos, estudantes, anciáns e ata figuras históricas do país sumáronse ás marchas semanais, os venres tras a oración musulmá", explicou o relator.

As proclamas do Hirak denunciaban a opacidade do sistema político, dominado por unha elite militar herdada da independencia e acusada de corrupción, clientelismo e represión. "Baixo o mandato de Bouteflika, este sistema consolidouse cun modelo rentista baseado nos ingresos do petróleo, que beneficiou a redes de privilexios mentres grandes sectores da poboación enfrontaban precariedade económica e exclusión social", indicou o relator neste curso de UNED Ourense.

Evolución do Hirak: repertorio de acción, logros e declive

Desde a súa explosión inicial, o Hirak mostrou unha capacidade sen precedentes de mobilización cidadá. Durante meses, os venres convertéronse en símbolos de unidade e resistencia, con concentracións multitudinarias en cidades grandes e pequenas. O movemento logrou algo impensable ata entón: romper o medo histórico e facer visible unha oposición civil e masiva ao poder establecido.

Sinala David Alvarado que os logros máis visibles do Hirak incluíron "a renuncia de Buteflika en abril de 2019, un fito inédito na historia política alxerina, así como a anulación do intento de reelección presidencial. Ademais, rexistráronse importantes cambios simbólicos, como a dimisión de varios altos cargos gobernamentais e o inicio de procesos xudiciais contra antigos colaboradores do réxime".

Con todo, o movemento non logrou transformar profundamente o sistema político. As reformas institucionais esperadas non se materializaron, e as eleccións presidenciais de decembro de 2019, a pesar de ser vistas como un paso formal cara ao cambio, foron percibidas por gran parte da sociedade como unha continuidade do statu quo baixo novas caras. "Co tempo, a represión selectiva contra activistas, xornalistas e líderes informais do Hirak intensificouse. Detencións arbitrarias, xuízos sumarios, bloqueos dixitais e prohibicións de manifestación convertéronse en ferramentas habituais do goberno para conter a protesta. A falta de estrutura organizativa do movemento dificultou a súa resposta sostida cara estes ataques", manifestou o doutor Alvarado.

O declive da mobilización chegou coa pandemia de Covid-19. A pesar de que as protestas mantiveran a súa forza durante os primeiros meses de 2020, o Hirak tomou a decisión unilateral de suspender as marchas rueiras para evitar riscos sanitarios. Este xesto reflectiu non só a súa conciencia social e sentido de responsabilidade colectiva, senón tamén a súa madurez política e o seu compromiso coa non violencia e o ben común.

Autoritarismo militar e represión do Hirak

Baixo a presidencia de Abdelmadjid Tebboune, elixido en decembro de 2019, nuns comicios amplamente cuestionados tanto pola oposición interna como por observadores internacionais, "o réxime alxerino pode caracterizarse como un autoritarismo electoral ou réxime híbrido. Trátase dunha forma de goberno que mantén aparencias democráticas -eleccións periódicas, pluralidade partidista- pero onde o poder real segue concentrado en mans dunha elite militar e burocrática herdada do antigo réxime. As Forzas Armadas, aínda que non ocupan directamente os cargos civís máis visibles, seguen tendo unha influencia determinante nas decisións estratéxicas do país". Alvarado engadiu que este sistema apóiase en tres piares fundamentais: "a cooptación, a represión e a división. Con todo, estes mecanismos tradicionais han perdido eficacia en certos aspectos debido á crise económica, a caída das reservas petroleiras e a crecente conciencia cidadá xurdida co movemento Hirak. A represión selectiva contra activistas, xornalistas independentes e figuras destacadas do Hirak intensificouse desde 2020, incluíndo detencións arbitrarias, xuízos sumarios, restricións á liberdade de expresión e o peche de medios dixitais independentes. Ao mesmo tempo, o control mediático estatal persiste, cunha regulación restritiva do espazo dixital e cortes periódicos da internet durante momentos críticos".

Cal é o balance da contestación en Alxeria?

O relator sinala que o movemento cidadán que emerxeu con forza en febreiro de 2019, logrando a renuncia de Abdelaziz Buteflika e rompendo décadas de apatía política, evolucionou significativamente. "Aínda que as mobilizacións rueiras masivas diminuíron drasticamente tras o estalido da pandemia de COVID-19 e a intensificación da represión gobernamental, o espírito do Hirak, segue presente en certos sectores da sociedade civil alxerina. Na actualidade (2025), o movemento non ten a mesma visibilidade nin forza organizativa que nos seus primeiros meses, pero mantén unha resistencia simbólica e dixital, especialmente entre mozas, intelectuais e activistas comprometidos coa causa democrática". As protestas semanais, maioritariamente convocadas os venres tras a oración musulmá, deixaron de ser multitudinarias, aínda que persisten formas de contestación dispersas e menos visibles, como accións simbólicas, campañas en redes sociais e manifestacións locais reprimidas con dureza. A pesar diso, o Hirak continúa representando unha conciencia crítica do sistema, cuestionando a súa lexitimidade e denunciando a continuidade dunha elite militarizada que controla as rendas do Estado sen render contas ao pobo.

"Desde un punto de vista inmediato, o logro máis visible do Hirak foi a renuncia de Buteflika e a anulación do seu intento de presentarse a un quinto mandato. Pero máis aló deste triunfo simbólico, a maioría das reivindicacións estruturais seguen sen cumprirse: non se levou a cabo unha reforma constitucional significativa que limite o poder do executivo nin garanta maiores liberdades políticas. As institucións electorais seguen sendo percibidas como instrumentos ao servizo do aparello gobernamental. E, sobre todo, non se produciu unha transición democrática real, senón unha renovación superficial do persoal político", sinala Alvarado.

Aínda que o réxime mostra sinais de estabilidade interna, con apoio do exército, control das institucións e relativo equilibrio económico grazas aos ingresos do gas, persisten tensións subxacentes que poderían reactivar a protesta cidadá no futuro. Entre elas, o relator destaca o desemprego xuvenil elevado, a precariedade social xeneralizada, o malestar en rexións historicamente marxinadas e o legado do Hirak como semente dunha nova conciencia política. É probable que, mentres as condicións económicas e sociais non melloren significativamente, Alxeria seguirá enfrontando tensións entre o control autoritario e as demandas de cambio.

En síntese, "o Hirak non logrou transformar radicalmente o sistema político alxerino, pero deixou unha pegada indeleble na conciencia colectiva do país. Hoxe, o réxime segue sendo autoritario e controlado por unha elite militarizada, aínda que con novas caras. Mentres tanto, o movemento cidadán, aínda que debilitado, representa unha alternativa moral e cultural de longo prazo".