Facebook

Twitter

Mapa web

Youtube

Instagram

Campus UNED

Juan Mayorga: "A UNED axudou a moitas persoas a achegarse ao coñecemento e á crítica"

20 de noviembre de 2025

O filósofo e dramaturgo foi acollido como doctor Honoris Causa nunha cerimonia na que sinalou que en tempos nos que tanto o coñecemento como a crítica sofren ameazas, "esta universidade é incluso máis importante que cando naceu". O reitor ensalzou a Mayorga como "ún dos nosos dramaturgos referentes no ámbito español e latinoamericano" , engadindo que o homenaxeado "interpélanos cara o compromiso social e a non deixar a nosa tarea en mans dunha creenza: a creenza y a no dejar nuestra tarea en manos de una crenza: a crenza no progreso como involución".

OURENSE, 20 de noviembre de 2025. O filósofo, matemático e dramaturgo Juan Antonio Mayorga Ruano foi recibido na UNED como o seu primeiro egresado investido Doutor Honoris Causa nun solemne acto que estivo presidido polo reitor, Ricardo Mairal Usón, ao que acompañaba na mesa o director da Real Academia Española, Santiago Muñoz Machado, ademais da vicerreitora de Calidade e Acreditación, Rebeca de Juan Díaz; a vicerreitora de Tecnoloxía, Rocío Muñoz Mansilla e a secretaria xeral, Elena Maculán. Asistiron autoridades do Goberno, do Parlamento e da Comunidad de Madrid ademais de alcaldes e alcaldesas dos municipios de Madrid, entre outras autoridades civís e militares.

Tan pronto como os académicos sentáronse, deuselle a palabra á secretaria xeral para ler a acta na que consta o nomeamento de Mayorga Ruano como Doctor Honoris Causa.

O reitor mandou chamar ao novo doutorando, saíndo do salón o seu padriño, o catedrático José Romera Castillo, en comitiva co macero maior e os paxes. Desde o vestíbulo, volveu formar a comitiva para entrar no salón, en primeiro lugar o macero maior, o padriño á esquerda e o doutorando á dereita, precedidos ambos polos paxes.

Foi o profesor José Romera Castillo quen pronunciou a laudatio de Juan Antonio Mayorga Ruano destacando unha tríada laica fundamental que une o persoal co intelectual: as matemáticas, a filosofía e o teatro. Mayorga licenciouse en Matemáticas pola Universidade Autónoma de Madrid en 1998. Ese mesmo ano, licenciouse á vez en Filosofía na UNED e en 1997 doutoraríase nesta disciplina con premio extraordinario, estudando A filosofía da historia de Walter Benjamin. O ver sendo estudante de BUP unha representación de Dona Rosita a solteira, de García Lorca, marcaríalle, formándose despois en Londres, París, Berlín e Münster. Romero Castilla citou máis aspectos ou teselas do homenaxeado, como a súa actividade docente, como profesor de Secundaria "e como docente na Autónoma de Madrid, a RESAD e sobre todo na Carlos III onde dirixe un Mestrado sobre creación teatral".

Outro aspecto importante en Mayorga é, dixo Romero, é o ámbito da investigación tanto no campo filosófico como no teatral. E mencionou "o labor máis sobresaliente de Juan Mayorga, que foi a súa entrega férrea ao mundo do teatro", fixándose nalgunhas claves da súa dramaturxia.

Como dramaturgo, o novo doutor honoris causa pola UNED "é unha figura indiscutible moi sobresaliente no panorama teatral actual (xunto a Angélica Liddell son os dous creadores máis internacionais), publicou máis de 40 obras longas e unhas 44 pezas breves". Mayorga foi director teatral, dirixindo unha decena de montaxes das súas obras, creou compañías teatrais e desde febreiro de 2022 é director artístico do Teatro da Abadía e o Corral de Comedias de Alcalá.

Pero Juan Mayorga, segundo destacou o seu presentador, realizou actualizacións e versións teatrais, as súas obras foron traducidas a preto de 40 linguas e escenifícanse "en numerosísimos lugares do mundo". O homenaxeado é académico de número da Real Academia Española, Premio Princesa de Asturias das Letras; Premio Nacional de Teatro, Premio Nacional de Literatura Dramática ademais doutros como Ollo Crítico, Max, Talía, Born, Enrique Llovet, Caixa España... E agora recibe o Doutoramento Honoris causa pola UNED sendo, dixo Romero Castilla "quizais o primeiro alumno desta universidade que alcanza tan distinguido galardón".

Juan Mayorga agradeceu ao profesor Romera Castillo e a quen como el, promoveron que se lle concedese este doutoramento Honoris causa. Gratitude e, ademais, emoción que sente cara á UNED, á que está vencellado desde 1983 cando se matriculou en Filosofía, licenciándose e doutorándose. "Estar hoxe aquí leva a miña memoria ou a miña imaxinación a aqueles primeiros días na UNED. Lévaa, sobre todo, ás compañeiras e compañeiros con que me atopei, que chegaran á nosa universidade por moi diversos camiños. Ademais de quen, como eu, compaxinaban carreiras, na miña quinta había varias amas das súas casas, un mecánico, unha avogada, un piloto do exército, un camareiro sindicalista e unha informática que entrou heideggeriana e saíu neoplatónica. Xente, polo xeral, con moitas ganas de aprender e que se poñía a estudar onde se puidese abrir un libro e en canto xurdise un intre para facelo".

Mayorga ten claro, dixo, "que a UNED ten un valor social extraordinario, pois axuda a que se sosteñan e profunden vocacións que quizá se frustrarían de non existir unha institución así. Polo seu carácter, a UNED é, máis que calquera outra, unha universidade para todas e todos, por distantes -non só en sentido xeográfico- que sexan as súas circunstancias. A UNED axudou a moitas persoas para achegarse ao coñecemento e a crítica. En tempos en que un e outra están ameazados, esta universidade é mesmo máis importante que cando naceu".

Declarou que a UNED lle levou a "asuntos e perspectivas que se me volveron fundamentais, isto é, que me fundaron. Un dos pensadores cos que aquí me enfrontei por primeira vez foi Walter Benjamin, a quen dediquei a miña indagación doutoral e de cuxa obra confésome dependente. Entre outras, débolle unha idea que non deixo de ter en conta sempre que entro nunha aula, e que quero compartir agora con persoas ás que reúne un proxecto educativo. Di Benjamin que a escola -e poderiamos dicir, no canto de “a escola”, “a universidade”- debería ser non o lugar de dominio dunha xeración sobre outra, senón un lugar de encontro de xeracións. Esa de a escola como sitio en que as xeracións se citan -sitio de intercambio de experiencias e preguntas- paréceme unha imaxe ben fértil, e penso que unha sociedade cuxas institucións educativas estivesen animadas por ela sería máis rica, máis xusta e máis capaz de resistir".

Citou, ademais, a María Zambrano, "que importa ao estudante que non deixei de ser e ao ensinante que aspiro a ser. Segundo Zambrano, a quen tamén descubrín na UNED, o alumno comeza a selo 'cando se lle revela a pregunta acazapada dentro, a pregunta que, ao ser formulada, é o inicio do espertar da madurez, a expresión mesma da liberdade. Non ter mestre', di Zambrano, 'é non ter a quen preguntar e, máis hondamente aínda, non ter cara quen preguntarse".

Preguntas decisivas

"Na UNED, entre os meus profesores e compañeiros, atopei cara quen preguntarme e preguntas para as que aínda busco resposta. Preguntas decisivas para a vida que vivín, para a filosofía que tentei practicar e para o teatro que elixín escribir", manifesta Mayorga, para quen, a filosofía é "un puñado de difíciles preguntas sempre urxentes que nunca atopan definitiva resposta. Non é facultade, disciplina ou materia entre outras, senón unha vocación, cuxa raíz é o asombro, de interrogar a todas as materias, disciplinas e facultades e de someterse ao interrogatorio delas. Un plan de vida ao que todos estamos convocados. Todos estamos chamados a ser filósofos, a preguntar e a expoñernos á pregunta". A filosofía así entendida "ahormou o meu teatro, en que a miúdo comparto co espectador preguntas que non sei contestar. E son sobre todo preguntas o que teño na cabeza cando menciono o pensamento, xunto á acción, a emoción e a poesía, como unha das catro forzas do teatro que amo e do teatro ao que aspiro. Só nomeo o pensamento en cuarto lugar, pero que tamén o mencione expresa a convicción de que o teatro vale máis cando tamén é filosofía, ou sexa, cando pregunta e recela de cada resposta".

Distancia entre filosofía e teatro

Expuxo Juan Mayorga que, a primeira vista, a distancia entre a filosofía e o teatro "parece tan insalvable como aquela que separa o abstracto e o concreto, o xeral e o particular, os conceptos e os corpos, as ideas e as súas sombras. Con todo, teatro e filosofía non deixaron de afectarse. Naceron xuntas e deseguido se miraron, desafiándose". Relatou como desde o seu nacemento, "o teatro deu que pensar. A súa existencia mesma deu que pensar: por que o teatro? Por que esa asemblea en que uns representan, cara outros, posibilidades da vida humana?". E tamén desde o principio, "os escenarios reveláronse como espazos de circulación e crítica das ideas, e mesmo do seu alumeamento. O teatro pronto demostrou capacidade non só para recoller o pensar, senón para provocalo. Primeiro, porque cando dá corpo a personaxes que defenden as súas ideas ata o final -ata a morte-, da confrontación desas ideas pode xurdir outra, a do espectador; segundo, porque ás veces consegue levar a representación aquilo que a filosofía non soubo nomear e suspender cara a cidade a pregunta que o filósofo aínda non formulou. E así ocorre que do combate das voces de Creonte e Antígona, entre elas, nace unha voz terceira que o poeta non escribiu, e sucede que A vida é soño, Woyzeck ou Casa de bonecas, antes que reflectir filosofías, anticípanas".

Se o teatro permite a Mayorga formular preguntas ás que non sabería dar forma fora do escenario, "o teatro dáme ocasión de crear personaxes que defenden posicións moi afastadas das miñas. O carácter dialóxico do drama, o feito de que, en escena, a palabra estea dividida, déixame afastarme da miña propia palabra. O teatro permíteme tomar, respecto de min mesmo, distancia. Vou determe uns minutos cara esta palabra que dá nome e carácter á nosa universidade e designa unha magnitude importante para a arte teatral tal e como eu enténdoo, igual que para o facer filosófico tal e como procuro practicalo", por iso aceptou o risco de esbozar na UNED unha caracterización do teatro "e quizá, entre liñas, da filosofía, como arte da distancia. Apenas uns trazos que presento na esperanza de que alguén que me escoite poida mellor tramalos". E así, Mayorga indicou que nos escenarios pode ser esencial a distancia dun personaxe a un obxecto: "a de Macbeth respecto do puñal con que teme matar o rei Duncan ou a de Otelo ata o pano de Desdémona e, desde logo e sobre todo, a que separa dous personaxes. As mesmas palabras teñen distinto significado pronunciadas ao oído ou ditas de lonxe. Na escena segunda do segundo acto de Romeo e Julieta, importa que el se ache no patio e ela no afastado balcón, e cada frase do seu soado diálogo é imantada por esa distancia insuperable. Non menos importante é a pequena e, con todo, infinita separación que se abre entre as solitarias criaturas de Chéjov. Así como hai mil comedias de todos os tempos construídas cara ao abrazo final dos amantes. Si, sen dúbida a distancia física é importante nun escenario. Pero non é a única que conta para o teatro".

O novo doutor honoris causa pola UNED citou a súa peza Noli me tangere, tentando recuperar "o que un día sentiron no Museo do Prado cara a pintura homónima de Correggio, un home fala a unha muller dunha liña que vai desde a man dereita de María Magdalena ata a esquerda do Resucitado. O personaxe di: 'Para ver a diagonal, hai que tomar distancia'. Debido a que, ao seu xuízo, esa diagonal encerra o secreto último do cadro, o que está a afirmar é que, para ver o máis importante del, hai que afastarse da superficie pintada. Pero seica estea a falar tamén da obra teatral en que el participa e do teatro mesmo. Porque é tarefa fundamental no teatro elixir a distancia desde a que se propón ao espectador que mire, escoite e pense. E é que só a certa distancia algunhas cousas vólvense visibles, audibles e pensables".

Certo é que se nos afastamos, como espectadores, demasiado, podemos non fixarnos en algo que o relator considera importante. "Sobre iso fala, paréceme, o ancián da miña obra O cartógrafo cando instrúe á súa neta acerca dese oficio: 'A forza dun cartógrafo', di, 'é a súa capacidade para mirar e elixir o esencial. Mirar, escoller, representar: eses son os segredos do cartógrafo. Cuns poucos signos, o cartógrafo ha de dar a ver un mundo. Calquera signo vale se fala claro, o mapa debe falar a primeira vista. Non o facemos para nós, senón para alguén que un día mirarao, quizá dentro de mil anos. Que queremos que el vexa? Aí aparece a cuestión da escala. As cousas importantes só ven a pequena escala. Dous exércitos a piques de entrar en combate: é fácil representar o número de soldados, a súa localización, o seu armamento... Pero e as razóns duns e outros para morrer?, e o valor e o medo dun soldado? É fácil debuxar unha rúa, pero e un instante de vida nesa rúa?”. Por iso, dixo, segundo o vello cartógrafo, cousas importantes como o valor, o medo ou un instante da vida “só ven a pequena escala”.

No seu carácter moral hai dúas preguntas, "relacionadas pero que non deben confundirse, ás que o teatro vén dando moi diversas respostas desde o seu primeiro día: que distancia ha de haber entre o espectador e o personaxe, e entre este e o actor que o interpreta? Podería redactarse unha historia da arte escénica atendendo a esas respostas. Acharíanse formas teatrais que buscaron a identificación do espectador co personaxe e outras que perseguiron afastar este de aquel, así como escolas de interpretación que propugnan fundir actor e personaxe e outras en que o actor, á vez que actúa o personaxe, obsérvao e aínda xúlgao. Hai unha palabra da xerga teatral que serve para pensar en todo iso: distanciamento".

O teatro como sitio de ficción

Defendeu Mayorga que o teatro é arte da distancia "en tanto que a súa esencia é o desdobramento. Cada cousa no escenario está alí para que na imaxinación apareza outra. Os corpos, os obxectos, as luces e as sombras, os sons e os silencios, todo iso está no canto de corpos, obxectos, luces, sombras, sons e silencios distantes. O teatro ten a súa raíz no seguinte paradoxo: o espectador comparte lugar e tempo cun actor que fai de Segismundo, pero, se sucede a transfiguración teatral, se aparece Segismundo, ese encontro levará a ambos, actor e espectador, a outro lugar e outro tempo". "Se a ficción é todo aquilo que podemos pensar pero que non está a suceder, o teatro é ese sitio onde a ficción, con todo, sucede. Como a cova de Montesinos, o teatro leva, a quen entra nel, lonxe de quen adoita ser. Así lles permite examinar a vida que viven e imaxinar outras vidas. Por iso afago figurarmo como unha elipse cuxos focos son a crítica e a utopía. O teatro dános a ver o que hai e o que aínda non é; o que somos e o que poderiamos ser". Canto temos que distanciarnos de algo para velo?, preguntábame antes. Chegando ata aquí, dígome que hai cousas que quizá só podamos ver pechando os ollos. Cousas que non podemos ver cos ollos, senón coa distancia da imaxinación. Os gregos, mestres da distancia, apartaban do escenario algúns feitos, os máis importantes. A representación deses feitos, pensaban, só podía darse, invocada pola palabra, na imaxinación do espectador".

De volta a Noli me tangere, dixo Mayorga, e á frase "Para ver a diagonal, hai que tomar distancia', lembremos que Correggio non pintou esa liña no lenzo, senón na mente do espectador. Só este pode pintar, desde a man dereita da muller mortal, envorcada cara á terra, ata a do home resucitado, que sinala o ceo, unha liña cargada de tensións. Tampouco é mostrado ese cadro sobre cuxa interpretación disputan os personaxes en escena. O meu anhelo é que os espectadores o pinten nas súas mentes. Así como non ensino na colección aquela que dá título á obra, nin mostro no cartógrafo o mapa que a protagonista busca obsesivamente. E, desde logo, non presento a violencia física que en Himmelweg, en Hamelin ou na propia O cartógrafo sofren as vítimas. Só un espectador pode achar, se se atreve, no seu propio interior, esa colección, ese mapa, esa violencia". Para ese espectador fai teatro Mayorga, para "alguén que oxalá vexa, escoite, lea o que eu non escribín. Tamén para ese espectador escribín este acto. Un acto teatral, pois basta que unha persoa tome a palabra #ante outras que acordan mirala e escoitala para que apareza o teatro. A voz e o xesto dun ser humano ao que outros prestan a súa atención, estamos a experimentalo xuntos, crean un espazo e un tempo compartidos. Crean un nós, que é a persoa gramatical do teatro. Hai sentidos das palabras que só poden aparecer na tensión dunha distancia".

Reitor

O Reitor da UNED, Ricardo Mairal Usón, deu un primeiro saúdo ao Director da Real Academia Española. "Síntome moi honrado pola súa presenza neste acto tan significativo para a nosa comunidade universitaria. Son moitas as converxencias que nos unen pois nas dúas institucións que temos o orgullo de representar reside a palabra, esa palabra racional que nos permite xerar coñecemento e desenvolver un concepto integral da cultura aberta á innovación, conducente cara á modernización crítica e presidida pola excelencia académica e a calidade". Logo dirixiuse a Juan Mayorga, cualificándoo como "un dos nosos dramaturgos referentes no ámbito español e latinoamericano, como glosou o profesor Romera na súa Laudatio. O seu nomeamento vén ser un ornato sen igual dentro do noso Claustro, ao que outorga unha luminosidade, intelixencia e singular erudición comunicativa. Querido Dr. Mayorga, é unha honra contar coa súa presenza no noso Claustro de Profesores e poder gozar e aprender do seu maxisterio. Moitas grazas por aceptar a nosa distinción".

Ricardo Mairal debuxou no seu discurso a cartografía dun mapa chamado Esperanza. "Vivimos nun mundo fragmentado, como afirmaba Pere Quart, un mundo dividido -dividido por eses surcos que separan á opulencia e a miseria, ao ansia de dominio e a impotencia, á ilusión de vivir e a desesperación- un mundo fragmentado e ferido no que parece premiar a inmediatez, a capacidade de presión e de transgresión de límites establecidos, o exercicio da autoridade con man dura, a arrogancia, a apatía cómplice e o avasallamiento. E, con todo, o que probablemente máis necesitamos é precisamente o contrario: espazos de pausa e contemplación, un respiro que nos permita recuperar a serenidade e a temperanza; a reflexión pausada e ecuánime, a prudencia e o pudor. Así como o intelixente cuestionamiento do pensamento crítico compartido que nos ofrece o teatro mayorgiano".

Neste contesto, sinalou o reitor, que cando pensa na obra de Juan Mayorga, "imaxino un mapa estendido sobre a mesa da conciencia e quixese na miña intervención compartir con vds. e convidarlles a deseñar a conciencia presente na cartografía dun mapa que hoxe que se torna máis que necesario nestes momentos: a cartografía da Esperanza, onde cada coordenada é unha escoita, a prevalencia da razón, a emoción e o corazón, orientados ao progreso das sociedades e ao entendemento entre quen as forman; un mapa que reivindica a coraxe da virtude individual e civil, orientada polo desexo exemplar da excelencia e a compresión constante dos nosos límites; un mapa que reclama o respecto á integridade física e á dignidade inalienable de todas as persoas, pobos e culturas; un mapa que nos apela a entusiasmarnos e marabillarnos cara o descoñecido, cara a procura da verdade, que é a quintaesencia da investigación", manifestou Ricardo Mairal. E engadiu que "cada coordenada deste mapa da esperanza non só oriéntanos, senón que nos interroga delimitando non só un espazo físico senón un límite moral".

O compromiso social

Este mapa da esperanza ocupa un territorio situado entre os extremos do dogmatismo, egocéntrico e arbitrario, e o relativismo, froito da apatía cómplice, a falta de criterio e mesmo o narcisismo pusilánime, e traza un camiño que aspira a saber máis e mellor cun compromiso social destacado, denunciando con valentía a sevicia dos tipos máis repudiables da sociedade, como fai Mayorga cos pederastas en Hamelin, ou condenando a barbarie da violencia indiscriminada e da deshumanización, como fai Mayorga en Himmelweg (Camiño do ceo) e O cartógrafo-Varsovia, 1:400.000, ou, logrando remover as nosas conciencias, como en Palabra de Can".

Sinalou o relator que Mayorga interpélanos cara ao compromiso social e a non deixar a nosa tarefa en mans dunha crenza: "a crenza no Progreso como involución, que arrasa o pasado, e convídanos a crear unha balanza, a modo de equilibrio, entre Pasado e Futuro, que dialogan, escóitanse. Así xorde a lembranza, o compromiso ético da memoria".

Memoria como imperativo ético

"Mayorga lémbranos que tamén nós estamos chamados a ser cartógrafos da memoria. Debuxar un mapa é comprometerse coa procura de sentido, é decidir que merece ser lembrado e que non debe repetirse. Como apunta Gutiérrez Carbajo na súa brillante edición crítica da obra de Mayorga, a Juan Mayorga preocúpalle moito deixar testemuña da historia, dos tempos que trazaron a nosa traxectoria vital porque, como diría Emilio Lledó, 'somos o que fomos', que se completa coa afirmación de Caballero Bonald: 'Somos o tempo que nos queda'. Nesta sociedade hiperventilada, é necesario, por tanto, traer o tempo pasado a alterar o noso presente, facer contemporáneos os feitos pasados posibles do noso propio tempo, para, en definitiva, vencer ao dominio do tempo cronolóxico da superación e deixar ser á posibilidade diso que Benjamin chamaba 'Tempo Mesiánico' (Deixa ser á ausencia que, como un raio ou un fogonazo, pode entrar en calquera momento por calquera apertura da Historia e da Linguaxe)".

A mentira: a postverdade

Expuxo o reitor da UNED que non todos os mapas conducen á verdade. "En Himmelweg (Camiño do ceo), a linguaxe mesmo convértese nun mapa falso, unha cartografía do engano. Alí o mapa é instrumento de mentira, e o teatro, perversamente, convértese en cómplice da falsificación. Fronte a ese mapa da desmemoria, o noso mapa da Esperanza levanta a súa propia cartografía da verdade, tecida coas coordenadas do rigor, a coherencia e a exactitude. Nun intento de ocultar, banalizar e maquillar a realidade, asistimos á imposición dunha pretendida corrección política que, lonxe de enriquecer o debate, convértese nunha nova e sutil forma de censura. Esta ameaza non é un feito illado, senón un síntoma dun mal maior: o avance indiscriminado da pseudoinformación acrítica, froito do adanismo, prepotente e ignorante e a falta de rigor". Por iso, declarou, "a nós neste momento correspóndenos, mediante o método científico, achegar a luz precisa para impedir que o escurantismo se impoña, que a mentira enseñoree a opinión pública e a falta de rigor prevaleza sobre o coñecemento empírico. Neste sentido, quizá conveña lembrar a reflexión de Machado, quen, con suma clarividencia, afirmaba que 'para nós, difundir e defender a cultura son unha mesma cousa: aumentar no mundo o humano tesouro de conciencia vixiante'. E apelo a que manteñamos viva esta conciencia vixiante para interpretar a vida e defender inequivocamente e colaborar na rexeneración dos ideais humanos que conforman o patrimonio moral e cultural das sociedades".

Palabra e paz

No mapa da esperanza racional que o reitor foi deseñando seguindo o pensamento de Mayorga, "latexa o papel demiúrxico da palabra racional e democrática. No século V a. C., o formidable sofista Gorgias escribiu: 'a palabra é un poderoso soberano; cun corpo pequenísimo e de todo invisible, executa as obras máis divinas: quitar o medo, desvanecer a dor, infundir ledicia e aumentar a compaixón». E manifestou que estas ideas ecoan na obra de Mayorga, "quen subliña o valor da palabra que domina a escena 'non é aquela que todo o di porque todo sábeo, senón unha palabra insuficiente e danada. Unha palabra ferida, incapaz de facerse cargo deste mundo, e con todo, capaz de mostrar -máis que de dicir- outros mundos… Nas fronteiras da nosa linguaxe fanse visibles outras linguaxes, outros mundos. Non é opacidade, senón unha nova transparencia o que chega a escena".

Segundo Mairal Usón, "nesta sociedade que cada día aseméllase máis a un acelerador de partículas, esa palabra 'insuficiente e danada' aberta a novos mundos e posibilidades é unha coordenada esencial do noso mapa da Esperanza. Esta palabra racional e democrática permite tecer alianzas e pactos ao redor das culturas da non violencia, a non discriminación fanática, o respecto, a tolerancia, a paz, e ata o carácter da moderación reflexiva, mediada e calma, que reclama o tempo do acougo na lectura e o estudo. Igualmente, esa palabra racional e democrática que nos permite tomar conciencia do coidado da Diferenza, da Alteridade, servindo como última fronteira – podémolo dicir sen jactancia- fronte a proxectos que pretenden socavar o pensamento crítico, restrinxindo non só liberdades e dereitos, senón tamén o poder da imaxinación creativa e a curiosidade intelectual. En suma, a palabra constitúe o mellor antídoto fronte á arrogancia, a soberbia, a sevicia, a inmediatez precipitada dos xuízos, a apatía cómplice e mesmo o narcisismo pusilánime, que pisan os xardíns da palabra incorrendo no desprestixio da bondade e quebrantando os mellores sentimentos dos que a humanidade, en tantos momentos da historia, fixo gala".

O silencio

Advirte no seu discurso o reitor da UNED que non debemos sorprendernos polo feito de que este mapa da Esperanza racional que traza o relator "lévenos inexorablemente desde a palabra ao seu reverso, o silencio. Convén lembrar a Octavio Paz cando nos di que a palabra é filla do silencio: 'nace das súas profundidades, aparece por un instante e regresa aos seus abismos". "Mayorga lembrounos que 'o teatro, arte da palabra, é tamén a arte do silencio. En teatro, o silencio escóitase. Pronúnciase' e engade 'o teatro, atopa en silencio, a máis conflitiva das súas palabras: esa que pode enfrontarse a todas as demais".

Se Mayorga sostén que o silencio tamén é unha resposta, di Mairal que "o silencio sostén, como un chan invisible, o inmenso edificio da linguaxe. Del brota a palabra xusta, a palabra que non busca impoñerse senón revelar. Por iso, neste mapa que comparto con vds., falar é sempre un acto de risco, e calar, unha forma de pensamento. Xa Mayorga advertiunos dunha anfiboloxía só dirimible polo contexto diferencial, entre 'O gardar silencio' ao que obriga e impón o poder autoritario que non imaxina nin consente contestación, como na Casa de Bernarda Alba; e 'O gardar silencio' que resgarda e ampara o sacro indisponible e non instrumentalizable: o indecible e o seu misterio… no silencio". "No noso mapa, entrecrúzanse a memoria, a palabra e o silencio, a emoción e o corazón: a palabra que nomea e o silencio que permite oír o que aínda non ten nome. Se a palabra debuxa os contornos do mundo, o silencio éncheo de profundidade. Ambos —palabra e silencio— son as coordenadas dunha xeografía que non pertence ao pasado nin ao futuro, senón á posibilidade mesma da esperanza", sinalou o reitor neste importante acto académico na UNED.

A sesión académica revestiu solemnidade tamén polos interludios amenizados polo Coro e orquestra da UNED, que interpretaron varias pezas clásicas con varios instrumentos. Ao termo do acto académico, Juan Antonio Mayorga Ruano estampou a súa dedicatoria e firma no Libro de Honra da UNED, e o mesmo fixo o director da RAE, Santiago Muñoz Machado, ambos cara a atenta mirada do reitor e da secretaria xeral da universidade. O primeiro asinou, ademais, un exemplar da súa tese doutoral que se garda na UNED, así como algúns libros que conteñen a súa produción teatral. Este momento das firmas tivo lugar nunha sala da Facultade de Filoloxía da UNED, que é quen propuxo este doutoramento honorífico para Mayorga.

Neste acto Ourense estivo presente coa asistencia do director de UNED Ourense, doutor Jesús Manuel García Díaz, que saudou e deu o parabén ao novo Honoris Causa. A sesión rematou cun viño de confraternización entre toda a comunidade académica alí congregada.