José Miguel López Villalba: "As cidades constrúense sobre letras"

21 de abril de 2025

O catedrático de Paleografía e Diplomática da UNED salienta que, estudar nos dous cursos de Paleografía os documentos históricos que se conservan en Ourense, "resulta todo un luxo e preséntase como unha oportunidade digna de ser aproveitada". Ambas as iniciativas formativas foron seguidas en directo por 81 persoas en cinco países de Europa e América.

OURENSE, 21 de abril de 2025. Con ganas de máis quedaron os estudantes que fixeron tanto o I Curso Avanzado de Paleografía medieval como o III Curso de Iniciación á Paleografía medieval, que a UNED desenvolveu do 10 ao 14 de marzo na sede do Arquivo Histórico Provincial de Ourense. Estas edicións o que están a facer é non só ensinar os rudimentos desta ciencia, senón promocionar o patrimonio documental histórico ourensán, desde o mencionado Arquivo, un dos mellores de España. Nesta ocasión foron 81 persoas de doce comunidades autónomas de España e de cinco países de Europa e América, as que coñeceron varios documentos conservados en Ourense. "Xa estamos a traballar nas futuras edicións, que terán lugar o ano que vén. Tanto o Arquivo como nós, estamos de acordo en continuar aproveitando esta oportunidade que iniciamos fai xa tres anos e que ten bo futuro. Témolo todo: un bo centro documental, tres excelentes profesionais da nosa Facultade de Historia: o catedrático de Paleografía e Diplomática da UNED, José Miguel López Villalba, e os profesores doutores Irene Pereira García e Adrián Ares Legaspi e a plena disposición de UNED Ourense para seguir nesta liña", dixo o director de UNED Ourense, doutor Jesús Manuel García Díaz.

"A idea de penetrarse no coñecemento da Paleografía como ciencia que ensina, entre outras cousas, a descifrar as escrituras antigas, é o mellor método para coñecer o noso pasado, é un pensamento en grao sumo atraínte. Poder facelo por medio do estudo de diferentes documentos históricos orixinais da colección documental conservada nas instalacións que os custodian dentro do Arquivo Histórico Provincial, non cabe dúbida que resulta todo un luxo e preséntase como unha oportunidade digna de ser aproveitada", sinalou López Villalba.

Trascendencia

A transcendencia destes dous cursos que se acaban de celebrar radica, engade o catedrático "neste particular sistema de ensino que pode ser aproveitado en condición presencial e en liña, e que logra mellorar os resultados obtidos por medio dunha técnica perfeccionada como resultante das anteriores convocatorias. Así, as fontes medievais ourensás adquiren outra perspectiva e poden ser examinadas nos seus principais aspectos: paleográficos, diplomáticos e históricos, o cal ao cabo se manifesta como un estudo interdisciplinar que dá bos resultados conseguindo un avantaxado discernimento da realidade da vida cotiá na cidade de Ourense durante a época medieval", indicou o doutor López Villalba.

Para quen aínda non gozaron estes cursos, dilles o catedrático paleógrafo da UNED que "os documentos, unha vez alcanzado un nivel de comprensión dos mesmos, comezan a falarnos, maniféstanse como entes vivos que permaneceron durante séculos durmidos nos despachos, anaqueis e repositorios das institucións que os crearon ou nos ambientes dos seus destinatarios, e que hoxe en día se atopan no mellor abrigo, neste caso o do Arquivo Histórico Provincial de Ourense. Estes escritos, en todas as súas variadas formas, desexan ferventemente comunicarse cos participantes no curso, necesitan contarlles moitas cousas".

Sinala José Miguel López que os estudantes e profesores dos dous cursos non procuraron achados nin eventos extraordinarios que modifiquen a historia dun modo substancial. "Os obxectivos eran o coñecemento básico da lectura dos documentos dos séculos VII ao XVI para que, unha vez adquiridas as destrezas necesarias, póidanse reunir datos e noticias de todo tipo sobre calquera acto que se presente nas liñas dos devanditos testemuños: nomeamento dos oficiais do concello, os seus nomes e apelidos, os asuntos comerciais, os prezos, derramas impositivas, festas civís e relixiosas, obras de construción ou de rehabilitación, veremos aos nosos antepasados realizando negocios similares aos nosos, así mesmo leremos sobre as súas alegrías ou os seus fracasos, que serán moi similares ao que nós podemos experimentar. E como colofón, coñeceremos os nomes daqueles escribanos que perpetuaron a realidade coas súas mans. En fin, gozaremos con calquera peza que poida axudar a pechar o gran mosaico da Historia que debemos executar con gran paciencia, pero que ao fin nos dará unha visión moi aproximada da vida cotiá ourensá no medievo".

Así pois, nestas edicións xa celebradas, e nas próximas, "veremos aos nosos antepasados reflectidos nas páxinas que se utilicen para a aprendizaxe das escrituras, e verémolos 500 anos atrás realizando procedementos vitais similares ás nosos. Recoñecerémonos neles e sentiremos o seu modo de entender a vida. En cada motivo que lles dea a vida para seguir adiante, a ilusión de empezar un negocio ou comprar un terreo, a recompensa dun traballo, e tamén no desánimo dunha decepción. Tan preto, tan lonxe". Loxicamente, para chegar a esta cota de comprensión e práctica lectora das escrituras medievais, haberá que transitar por un camiño, que ás veces se presentará lento, pero que invariablemente resultará proveitoso na adquisición de habilidades lectoras nos escritos medievais.

"Unha vez comezado o camiño, e parafraseando a Elie Wiesel sobre o transcurso das viaxes en tren: 'Os trens sempre van cara adiante. Só o fume vai cara atrás', darémonos conta que se avanzará sobre a acumulación de coñecementos das diferentes letras individualizadas, os nexos e as abreviaturas, nun comezo de modo lento e posteriormente terminar lendo aqueles documentos que se nos antollaban como fortalezas a conquistar e que acabaremos descifrando aqueles baluartes que se encerraban nos seus signos, e impedíannos entrar na realidade habitual que ocultaban". En definitiva e en palabras do doutor José Miguel López Villalba, “As cidades constrúense sobre letras”.

Adrián Ares Legaspi

"Os dous cursos de paleografía combinaron nas súas sesións contido teórico con prácticas de lectura de documentación medieval, o cal permite aos estudantes unha aproximación integral á documentación. De feito, a mostra que se fai en directo dalgunhas das pezas dos fondos conservados no Arquivo Histórico Provincial de Ourense marca a diferenza con outros cursos de paleografía celebrados de maneira en liña. Esta actividade converteuse nun aceno de identidade do curso, non só achegando ao arquivo aos estudantes que se atopan por centos ou miles de quilómetros, senón tamén poñendo en valor a documentación do arquivo histórico provincial ourensán", dixo o profesor Adrián Ares Legaspi.

Entre a documentación coa que se traballou destaca a procedente dalgúns mosteiros da diocese (Oseira, por exemplo) ou da cidade de Ourense: o padrón de 1490, o libro de actas do concello do século XVI ou outra documentación de tipo notarial. "Tamén este ano, coa realización do curso de nivel avanzado, ao estudar a escritura dos libros, traballamos cos folios conservados no arquivo dun códice manuscrito do século XIII", sinalou. Indicou este profesor que "o curso de nivel básico, na súa terceira edición, consolidouse como unha opción de gran valor para todos aqueles que se queren iniciar no mundo da paleografía, tanto a nivel nacional como internacional, xa que este ano matriculáronse persoas de diversos países".

O curso de nivel avanzado configurouse "como un paso máis aló no coñecemento e destrezas propias do mundo da paleografía. Ampliamos o campo de traballo ao abordar tamén cuestións da codicoloxía, a epigrafía e a diplomática; cunha moi boa resposta por parte dos participantes, quen participou en liña. Unha participación que goza de gran valor, se temos en conta que este curso celebrouse pola mañá, non sendo o mellor horario para os matriculados que desenvolven a súa actividade laboral en horario matinal".

Ares Legaspi manifestou que "hai moito campo de actuación no mundo do patrimonio escrito medieval e moderno, principalmente no que á súa difusión e divulgación refírese. Por iso, a nosa intención é, mentres que mantemos un curso de nivel básico para quen se introduce por primeira vez no ámbito da paleografía, ofrecer unha variedade de contidos máis especializados no curso de nivel avanzado. Diversificación que comprende o tema do curso, o seu enfoque, as fontes escritas coas que se traballa ou a súa cronoloxía e lugar de produción; as cales irán variando en cada edición do curso avanzado para contar cada ano cunha oferta nova e conseguir que este segundo curso consolídese e conte co mesmo éxito que o básico".

A profesora Irene Pereira García subscribe o devandito polos seus compañeiros e quixo ir máis aló dicindo que "UNED de Ourense conseguiu unha vez máis reforzar o seu compromiso coa sociedade a través de eventos como as Aulas de Ciencia ou o II Curso de seguridade viaria, que tivo a súa repercusión positiva no Centro Penal de Pereiro, eventos que buscan achegar a educación e a cultura a todos os sectores da poboación. Centros educativos de primaria e secundaria, universidades e ata o centro penal ven beneficiados destas iniciativas que xa experimentan unha longa traxectoria. É de destacar a capacidade de estreitar vínculos con numerosas institucións locais, facéndoas partícipes da investigación en materia universitaria e dunha institución tan importante como é a UNED."

Matriculados

Algúns dos participantes no curso de iniciación, na súa terceira edición, fixeron unha pequena valoración. Así, Álvaro Blanco Peña, graduado en Historia, seguiu cada día o curso de iniciación á paleografía: "a verdade é que foi unha proposta extraordinaria ou que pasa é que gustaríanos ter uns días máis para ver máis exemplos de documentos, pero foi un curso fantástico non que poidemos aproximarnos ao pasado, e sobre todo neste Arquivo de Ourense, un dous máis potentes a nivel de Galicia e quizáis de España. Polo que respecta aos docentes a miña opinión é marabillosa, desde as súas metodoloxías ata as clases prácticas. O certo é que foi unha experiencia inesquecible e sobre todo enriquecedora e quero poñela en valor para abrila tamén a todos vos ámbitos dá sociedade para que podan coñecer ou noso pasado".

A Carlos Míguez pareceulle "un curso moi interesante, moi práctico, moi variado pois distintos profesores tingan a súa propia metodoloxía cada un, e supuxo unha gran axuda non mundo dá paleografía que non deixa de ser complexo e variado, pero que ao mesmo tempo achegáronnolo bastante, fixeron que fose máis alcanzable porque tiveron moita paciencia con nós. Foiu moi froitifero".

Sandra Paz considera que o curso de iniciación merécelle "unha valoración moi positiva para meterme no mundo da paleografía, que descoñecía". Esta alumna é graduada en Historia da arte, e prepara oposicións a Bibliotecas. Onde estiven hai moitos libros antigos e eu tiña lle espiral de poder abrir un e entender que poñía. Foi por amor á arte, pero estou moi contenta".

O director de UNED Ourense, Jesús Manuel García Díaz, deu as grazas a todo o persoal do Arquivo Histórico Provincial na persoa do seu director, Pablo Sánchez Ferro; aos tres docentes vindos da Facultade de Historia da UNED por terceiro ano consecutivo e aos 81 matriculados que seguiron con interese os dous cursos e que estes días están a enviar os exercicios de transcrición propostos para obter o certificado de participación. "Nesta cita víronse máis de 10 documentos históricos deste Arquivo Provincial, aquí, in situ, a maioría pezas que non é fácil ver. É unha emoción telos diante dos ollos e aprender a ler o que alí se di. É un orgullo que estas marabillas do noso patrimonio documental coñézanse en doce comunidades españolas e en Arxentina, Francia, Portugal e México. Isto é posible soamente grazas á UNED", dixo o director do centro universitario ourensán.