José M. López: "A escritura e o seu contido permanece atada a nós por medio das letras que quedan fixadas no soporte que as custodia".

13 de abril de 2026

O catedrático de Paleografía da UNED salientou a importancia dos cursos que se celebran en Ourense na súa cuarta edición, seguidos por 80 estudiantes de España, Alemaña, Andorra, Arxentina e México. López Villalba destacou a importancia da Paleografía para descubrir e reconstruir a historia escondida nos documentos medievais.

OURENSE, 13 de abril de 2026. Nestes meses de marzo e abril celebrouse a cuarta edición dos cursos sobre Paleografía, nas súas modalidades de iniciación (IV) e avanzado (II), cuxas actividades se desenvolveron no Arquivo Histórico Provincial de Ourense, organizadas polo Centro Asociado da UNED en Ourense. Estamos na cuarta edición dunha serie de actividades teórico-prácticas encamiñadas ao mellor coñecemento das técnicas de transcrición paleográfica para que aqueles estudantes que os seguiron obteñan un mellor coñecemento das escrituras medievais, o cal lles permitirá, ante un eventual achegamento aos documentos, unha maior facilidade na lectura dos mesmos e con iso, do coñecemento do pasado.

O catedrático de Paleografía, doutor José Miguel López Villalba, que estivo en Ourense nas dúas semanas dos citados cursos, sinala que a lingua que falamos serve para coñecernos, mesmo para achegarnos, "pero unicamente a escritura está feita para fixar relacións políticas, negocios, sensibilidades, odios ou afectos; guerras ou paces, liturxias relixiosas ou civís, e unha infinidade de actividades propias do ser humano. E todo iso, sen as limitacións expresas que acompañan á palabra, que é un elemento etéreo e, como tal, déixase levar polo aire. A escritura e o seu contido permanece atada a nós, por medio das letras que quedan fixadas no soporte que as custodia".

Engade o profesor que os cursos impartidos en Ourense "teñen, por tanto, unha finalidade perentoria, o coñecemento da escritura, cinguíndonos ás variables gráficas desenvolvidas do século VII ao XVI. Un arco temporal amplo e zumento para os futuros investigadores, que atoparán no amplo tempo analizado suficientes xustificacións para mellorar o coñecemento das devanditas grafías. Así, o curso de iniciación fíxolles transitar desde a escritura visigótica, a nosa auténtica escritura nacional, pasando despois pola carolina, para chegar ás góticas, que supoñen o desenvolvemento do mundo documental a nivel europeo".

"O devir dos tempos fixo que as formas gráficas que foron habituais nos séculos finais da Idade Media, preséntensenos hoxe en día como un campo difícil de traballar e é por iso que necesitamos axuda para descifrar as devanditas escrituras e a técnica paleográfica proporciónanola. A Paleografía, na súa vertente de lectura de documentos, maniféstase como unha gran axuda para os investigadores, estudantes e interesados pola materia, porque grazas a ese coñecemento poden hollar o camiño da Historia e permitir que sexa de novo produtivo grazas aos datos que permanecen ocultos e que, ademais, permítanos separar a espiga do trigo e así poder reconstruír un pasado que por moi incorpóreo que nos pareza, é un compoñente máis na infinita construción da Historia", sinala López Villalba. Como en cada unha das edicións anteriores os cursos de Paleografía de UNED Ourense vinculáronse a unha temática concreta que fose capaz de ter unha produción documental continuada e interesante. "Nesta ocasión elixiuse o mundo dos mosteiros, e dentro de todo o universo complexo das diferentes ordes relixiosas acoutouse no mundo benedictino. Esta elección resultou moi interesante, porque permitiu coñecer mellor o seu desenvolvemento e os movementos reformistas do século XV que resultaron a base de aprendizaxe das chamadas góticas cursivas documentais. O abandono da obediencia a Cluny e o traslado da mesma á orde de Santo Benito de Valladolid, xerou moitas controversias que foron liquidadas por medio de encíclicas e bulas papais, que permitiron que se fixese de xeito continuado e dentro dunhas canles máis moderadas", sinalou o catedrático da UNED.

Pon de manifesto López Villalba que "todo iso realízasere no espazo xeográfico da chamada provincia do Galicia, o que propiciou un mellor achegamento aos documentos grazas ao privilexio de contar cos fondos do Arquivo Provincial de Ourense, que xenerosamente traballa en conxunción con UNED Ourense, para lograr que os cursos sexan máis útiles para os alumnos, porque alén da teoría e a práctica nos mesmos, poden ver os diplomas orixinais e lograr un estímulo que lles permite traballar cun maior desfrute no seu estudo. Iso é o que se veu buscando ao impartir estes cursos, lograr un mellor coñecemento dos cambios nas ordes relixiosas ao final do medievo, á vez que lograr que sexan os propios alumnos quen o descubra por si mesmos".

O primeiro dos cursos, cuarta edición de iniciación, que tivo lugar do 2 ao 6 de marzo, foi exposto "para un achegamento ás variadas formas gráficas medievais, con dous obxectivos, o primeiro tomar conciencia de que é factible entrar no mundo misterioso da escritura daqueles séculos e o segundo, que co traballo sereno alcánzase a posibilidade de facer transcricións solventes que nos permiten un mellor coñecemento daquel tempo que aínda segue resultando un universo misterioso que ten moitas cousas que contarnos a través dos vellos documentos que descansan nos anaqueles dos arquivos esperando que nos acheguemos a eles e preguntémoslles, para poder entregarnos todos eses segredos que gardan nas súas palabras", asegura López Villalba.

O segundo dos cursos, avanzado, que tivo lugar do 6 ao 10 de abril, "foi trazado para dar maior profundidade no coñecemento das formas individualizadas, abreviaturas e nexos de toda a estrutura gráfica das escrituras estudadas. En definitiva, unha oportunidade para o alumnado dos cursos que puido coñecer máis de cerca os mosteiros implicados naqueles tempos de reforma, Santo Benito de Valladolid, San Martiño Pinario de Santiago de Compostela, Brives, Pombeiro, Oseira, Celanova, Xuvia, Valverde, entre outros. Do mesmo xeito, os asistentes ás clases conseguiron entender que o importante era a firmeza por escrito de todos os acontecementos que representaban un cambio transcendental, pero necesario, para a pervivencia da estrutura da orde benedictina na provincia de Galicia", conclúe José Miguel López.

Estes cursos están dirixidos por Adrián Ares Legaspi, profesor permanente laboral da UNED, doutor en Historia pola Universidade de Sevilla, actualmente é profesor da área de Ciencias e Técnicas Historiográficas da UNED. Con el, alén de López Villalba, impartiron docencia en Ourense Irene Pereira García, profesora axudante doutora na UNED, doutora pola Universidade de León, licenciada en Historia pola Universidade Complutense de Madrid, é investigadora posdoctoral do Departamento de Historia Medieval e Ciencias e Técnicas Historiográficas da UNED. Nesta ocasión contouse coa participación da doutora Sandra Piñeiro Pedreira, profesora substituta de Paleografía na Uvigo.

"En UNED Ourense estamos agradecidos ao Arquivo Histórico Provincial, co seu director, doutor Pablo Sánchez Ferro, por aceptar ser sede permanente destes cursos nosos que xa van pola cuarta edición. Grazas igualmente aos profesores que participan tamén de forma permanente, do mesmo xeito que mostro o meu agradecemento a Sandra Piñeiro, colaboradora nesta última edición. Vivimos dúas semanas intensas nas que os estudantes coñeceron documentos de mosteiros ourensáns. Máis dunha decena deles están nos guións de cada sesión de xeito que grazas á UNED os estudantes matriculados en España e desde outros países, poden coñecer esta riqueza inmensa que constitúe o patrimonio documental ourensán que se conserva no AHPOU", sinala o doutor Jesús Manuel García Díaz, director de UNED Ourense.

Nas sesións púidose coñecer a escritura epigráfica da Idade Media. Como explicaba Irene Pereira, "desde o mosteiro máis humilde ao máis potente, existía a necesidade de facer libros, documentos e tamén inscricións epigráficas. A escritura é a mesma, independentemente do soporte. A epigrafía é escritura con menos nexos e menos abreviaturas". Referiuse as maiúsculas nos códices manuscritos, analizando os diferentes escalafones. "Estamos a investigar como se relaciona un escritorio monástico cun obradoiro". E por aí foron aparecendo exemplos de maiúsculas en códices como os do mosteiro de Celanova, do século XII, "con influencia uncial que presenta borlas".

Os estudantes coñeceron as maiúsculas carolinas a partir do ano 1207 e como entre os séculos XI ao XIII xorde unha corrente que presenta influxo uncial, escritura máis redondeada e sepáranse as palabras con tres puncións verticais". A profesora citou tamén a lápida fundacional de Rocas, da que dixo é "unha copia porque polas maiúsculas que ten, son dos séculos XI ao XIII, polo que esta lápida pode ser unha copia que explica unha inscrición anterior ou non, sobre algo que xa estaba". Ao falar da escritura gótica, a profesora sinalou que a súa orixe gráfica "áchase na escritura carolina do XII, da que nacerá un sentimento estilístico novo". A maiúscula deixará de utilizarse a partir do século XV.

Estes cursos ofrecen copiosa bibliografía e exemplos sobre os que traballar. Os estudantes da primeira semana, co IV curso de iniciación, foron 35 e os da seguinte, (no II curso avanzado), 45. Os seguidores son cidadáns españois na súa maioría pero tamén houbo estudantes que residen en Alemaña, Andorra, Arxentina e México. No curso avanzado, entre os estudantes estivo, presencialmente, o doutor Juan Pablo Rubio Sadia, monxe bieito e profesor no Pontificio Ateneo San Anselmo, que é a universidade da Orde bieita en Roma.

"Axúdannos estas iniciativas para presumir ante o mundo do que temos en Ourense, neste caso, volvo dicir, a riqueza documental, gran descoñecida pero impresionante, que se garda no AHPOU. Un dos momentos máis emocionantes de cada sesión é cando chegan á mesa da aula os documentos seleccionados, propios do arquivo ourensán, para ser contemplados en directo e comentados polos profesores. E é aí onde se palpa o latexar, por exemplo, do Ourense de hai máis de setecentos anos. Xa empezamos a traballar na organización da quinta edición!", manifestou o director de UNED Ourense.