A ilusión dun novo curso en UNED Ourense

O centro universitario inaugurou o novo ano académico cun acto no que as institucións que forman o Consorcio reiteraron o seu compromiso firme coa UNED. O Vicerreitor de Centros Asociados felicitou aos estudantes e ás súas familias. E agradeceu á Deputación Provincial, ao Concello de Ourense, á Xunta y ao Concello de A Rúa o seu apoio: "Grazas a ese esforzo, á vontade política".

OURENSE, 23 de outubro de 2025. As institucións que forman o Consorcio de UNED Ourense renovaron o seu apoio firme ao financiamento deste centro universitario como veñen facendo desde hai máis de 30 anos. Así quedou manifestado polos membros do devandito Consorcio, durante a celebración do solemne acto académico de apertura do Curso 2025-26 e gradación de estudantes egresados. Esta celebración estivo presidida polo Vicerreitor de Centros Asociados da UNED, doutor Jesús de Andrés Sanz, ao que acompañaban na mesa, a secretaria do centro universitario, María Concepción Álvarez Gómez; o tenente de Alcalde de Ourense, Aníbal, Pérez Novoa; o vicepresidente segundo da Deputación, César Manuel Fernández Gil; o delegado territorial da Xunta na provincia de Ourense, Manuel Pardo Cid e o director de UNED Ourense, doutor Jesús Manuel García Díaz. 

Esta cita anual e festiva reuniu a un nutrido grupo de autoridades no salón de actos do Centro Cultural Marcos Valcárcel, da Deputación ourensá. Alí estaban o tenente coronel segundo xefe da Subdelegación de Defensa, José Manuel Zapata Paz; o tenente coronel da Garda Civil, Rafael Berguillo Esquina e o suboficial Maior da Comandancia, Manuel Fernández Viso, así como o capitán xefe do Subsector de Tráfico da Garda Civil, Javier Barja Álvarez. Tamén acudiu o Comisario Xefe da Polícía Nacional en Ourense, Juan Castor Vázquez, así como representantes dos grupos políticos municipais e provinciais; os alcaldes de Barbadás, José Carlos Valcárcel Doval e Xinzo de Limia, José Puga Suárez. Acompañou tamén neste acto o vicerreitor do Campus de Ourense da Uvigo, Francisco Javier Rodríguez Rajo, ademais dos decanos de Historia, Julio Prada Rodríguez e de Educación e Traballo Social, María Isabel Mociño González. Igualmente estaba o director xerente de Expourense, Rogelio Martínez González; a decana do Colexio de Economistas de Ourense, Carmen Sampayo David; representantes da CEO, entre eles José Manuel Díaz Barreiros; as presidentas de Rotary Club e Máis Mulleres 60, Mari Cruz Pérez e María Antonia Rilo Veiga respectivamente. Do mesmo xeito acudiron a presidenta de Por eles TEA, Eva Guzmán Freijedo, acompañada da vicepresidenta, María Dolores Losada, ademais da presidenta de Down Ourense, María Sonia González Sánchez. No salón había representantes de distintas organizacións colexiais, tamén da Asociación Empresarial de Profesionais e Autónomos de Ourense, ademais de atoparse presentes os 17 estudantes egresados coas súas familias, varios profesores titores e membros do PTGAS de UNED Ourense.

O Delegado da Xunta, Manuel Pardo, sinalou que era para o unha honra "acompañarvos neste acto de inauguración do curso académico 2025-2026 de UNED Ourense, momento que simboliza ou inicio dun novo tempo de aprendizaxe, de esforzo compartido e de compromiso co futuro dá nosa terra e de responsabilidade co noso porvir". Dixo que a UNED "represente, dentro do sistema universitario español, un proxecto singular e profundamente social. Desde a súa creación, fixo realidade un principio fundamental: que a educación superior debe estar ao alcance de todas as persoas, con independnecia dá sua idade, do lugar onde vivan ou dás súas circunstancias persoais". 

Engadiu Pardo Cid que en Ourense, "esta misión adquiriu unha dimensión especial. Ou Centro Asociado á UNED é un espazo de oportunidade e de progreso, que leva décadas ofrecendo formación universitaria a milleiros de ourensán, moitas veces en condicións de gran sacrificio persoal. Grazas ao compromiso do seu equipo directivo, do profesorado e do seu estudantado, a UNED consolidouse como unha institución de referencia, aberta, flexible e inclusiva. Desde a Xunta de Galicia valoramos fondamente este labor. A educación é ou alicerce sobre ou que se constrúe unha sociedade máis xusta, máis próspera e máis libre". Por iso, sinalou o delegado da Xunta, "ou Goberno galego seguirá apoiando á UNED e colaborando coas demáis institucións para fortalecer a súa presenza en Ourense, mellorar as súas infraestruturas, potenciar a formación dixital e garantir que ou acceso ao coñecemento chegue a todos vos recunchos da provincia". E indicou: "O modelo da UNED demostra que, cando as administracións colaboramos con lealdade e visión de futuro, conseguimos resultados que melloran directamente a vida dás persoas". 

Fixo fincapé en que a UNED está "especialmente preparada para dar resposta as novas necesidades formativas, e grazas á súa metodoloxía, Ourense ten diante de si un futuro cheo de oportunidades. A provincia precisa talento, innovación e coñecemento, e aquí, na UNED, están a formarse motas das persoas que serán protagonistas dese futuro". 

Pardo Cid manifestou ter a certeza de que UNED Ourense "seguirá a ser un faro de coñecemento, de igualdade e de compromiso social, e a Xunta de Galicia estará sempre ao seu carón, apoiando e impulsando ou seu labor".

O tenente de Alcalde, Aníbal Pérez Novoa, (o Concello de Ourense ocupa a vicepresidencia do Consorcio), salientou que o acto do día 22 é "un dos eventos reconfortantes do ano no que empezo a ver caras coñecidas. Hipotecades o voso tempo para formarvos nesta sociedade de présas e desmedida, e dígovos que é un exercizo de responsabilidade impresionante. Felicito ao equipo docente. A UNED a nivel nacional é unha universidade moi importante, e en Ourense, mil estudantes fórmanse. Falo desde o corazón e digo que o Concello de Ourense axuda tamén. É unha bendición cando as institucións alíñanse. UNED Ourense fai un traballo marabilloso e por tanto, ás institucións non nos queda outra que axudarlles. Canto máis formados esteamos, mellor. Estamos a dar pasos de xigante para conseguir unha sociedade mellor". 

O vicepresidente segundo da Deputación, César Manuel Fernández Gil (A presidencia do Consorcio osténtaa a Deputación Provincial de Ourense), sinalou que é "unha honra representar á Deputación aquí. A Deputación achega fondos desde vos inicios dá UNED en Ourense. Na Deputación sabemos que hai que apostar pola formación dá nosa sociedade, e por iso fai achega de recursos. Temos un compromiso firme. Parabéns á Dirección de UNED Ourense e a todo ou persoal do centro". 

O Vicerreitor de Centros Asociados, Jesús de Andrés Sanz, destacou que o acto do 22 é unha cita "entrañable. Felicito aos estudantes. Na UNED non se regala nada. Os temarios entran todos, pero unha vez que se alcanza a meta é unha satisfacción. Por iso felicito a Sandra Carrera, a Esteban Gómez e ao relator, José Luis Ferreiro polas súas intervencións. A UNED ten o maior campus de España grazas á estrutura desta universidade, próxima cos seus 61 centros en España e 24 no estranxeiro. Temos máis de 6.000 profesores titores, máis de 1.200 profesores da sede central; máis de 1.000 PTGAS. Oferta 30 graos, 80 mestrados, doutoramento e cursos de extensión universitaria e formación permanente". 

De Andrés sinalou que a UNED é unha universidade pública: "a nosa conta de resultados é social. O 60% das persoas discapacitadas que estudan un grao en España fano na UNED. Diso encárgase UNIDIS e non se rebaixa o nivel a estas persoas. Tamén atendemos á poboación recluída. A calidade e o rigor dos nosos estudos fai que cada vez máis os estudantes da UNED copan as oposicións máis difíciles, a Notarías, Corpo Diplomático, Avogacía do Estado...). Quero mostrar o meu agradecemento ás familias dos estudantes e ás institucións do Consorcio. Grazas a ese esforzo, á vontade política".

O director de UNED Ourense, Jesús Manuel García Díaz, mostrou o seu agradecemento a todos os asistentes ao acto e, de maneira especial, "ás institucións que achegan os fondos para que UNED Ourense, despois de máis de 32 anos, siga sendo unha realidade que teño a honra e a felicidade de dirixir. Grazas a eles podemos seguir formando a ourensáns e van xa varios miles que pasaron pola UNED neste tempo. Comezamos un curso interesante, pois en decembro teremos dúas aulas científicas para colexios, esta vez con novos talleres de Paleontoloxía a escoller e de Xeoloxía. Esa primeira semana de decembro haberá tamén un ciclo de conferencias sobre Paleontoloxía con científicos da UNED. Teremos outra experiencia divulgativa para escolares coas Matemáticas, xa empezado o novo ano", sinalou en referencia a algúns dos proxectos importantes que o centro universitario desenvolverá ao longo deste curso académico e que se darán a coñecer nas próximas semanas. Animou a todos os estudantes egresados a inscribirse no portal Alumni UNED, unha plataforma deseñada para quen estudou na nosa universidade.

Memoria do Curso 2024-2025

A secretaria, María Concepción Álvarez Gómez, expuxo a memoria do curso 2024-2025 en UNED Ourense, no que se titorizaron preto 1.500 materias, "das que preto dun cuarto foron presenciais e emitidas desde Ourense e A Rúa, e o milleiro restante, recibidas por webconferencia desde os outros trece centros asociados cos que formamos o Campus Noroeste. Ademais dos ensinos regrados, continuamos na liña de fomentar a organización de actividades e programas destinados a visibilizar o traballo que realiza a UNED en materia de transferencia e a enriquecer a experiencia educativa dos nosos estudantes e fomentar a súa participación activa na vida académica, entre os que destacan: unha nova edición das Xornadas de Divulgación Científica para escolares da provincia, con gran éxito de participación, este curso coas sesións de Achegamento á Química e ás Matemáticas; a colaboración entre UNED Zamora e UNED Ourense na organización e desenvolvemento do ciclo de conferencias sobra a Vía da Prata ou as visitas do Director de UNED Ourense aos Institutos da provincia na promoción da UNED". 

Todo este labor foi posible grazas a uns recursos humanos que supoñen 50 titores e titoras no Centro Asociado de Ourense, outros 10 na Extensión da Rúa e 9 traballadores de Administración e Servizos cuxa dedicación foi clave para o bo desenvolvemento do curso e que atenden a algo máis de 1.000 estudantes matriculados só en Ensinos Regrados, aos que habería que sumar os matriculados nas actividades formativas e de extensión universitaria: preto de 2.000 alumnos en total que constitúen a auténtica razón de ser do noso Centro Asociado. 

"Os estudantes de UNED Ourense, proceden no seu maior parte, un 81%, da provincia, certificando o que, cremos, constitúe un importante labor social na medida en que proporcionamos formación a un número moi significativo de ourensáns que, doutro xeito, terían difícil acceder ao ensino superior. Con todo, tamén temos porcentaxes significativas de alumnos procedentes das outras tres provincias galegas (un 19%) que elixen o noso centro e aos nosos docentes para completar a súa formación", sinalou a secretaria. 

No que se refire ás comarcas de orixe do alumnado domiciliado na provincia de Ourense, temos representación de todas elas, destacando en primeiro termo os procedentes da comarca ourensá, que supoñen un 72% do total. A continuación, sitúanse os estudantes orixinarios das comarcas do Carballiño, Verín, A Limia, Valdeorras e O Ribeiro con porcentaxes que roldan ou superan o 4%.

 Áreas de coñecemento 

"Por grandes áreas de coñecemento o estudantado que opta por Ciencias Sociais e Xurídicas representa o 36% do total, seguido polo de Ciencias da Saúde (22%), Artes e Humanidades (15%), o Curso de Acceso (4%), o alumnado de Ciencias Experimentais e Enxeñería (en conxunto un 7%) e os alumnos do CUID e Posgraduados (16%)", indicou Álvarez Gómez. "Durante o pasado curso académico rexistrouse un lixeiro incremento no número de alumnos, o que nos permitiu exceder de novo o milleiro de matrículas, incrementándose lixeiramente no ámbito de Ciencias da Saúde e no apartado doutros, no que se inclúen os Micrograos e o CUID. A profunda crise demográfica á que se enfronta a provincia e o novo reto que supón a captación de alumnado nun contexto marcado pola gratuidade da primeira matrícula universitaria, no que se refire ás universidades presenciais, marcarán, sen dúbida, a evolución futura destes algarismos", engadiu a secretaria de UNED Ourense.

Idades

Por idades a maior concentración de alumnos prodúcese no tramo de 24 a 50 anos, aínda que temos cumprida representación desde os 19 ata os 80 anos, apreciándose nos últimos anos un aumento no número de matriculados no tramo de 19 a 25 anos, "o que vén certificar o papel complementario da UNED respecto da Universidade presencial na medida en que, como xa sinalamos, boa parte dese alumnado non tería posibilidade de cursar estudos universitarios de non existir a nosa oferta educativa". 

En canto a cursos de extensión, foi especial aceno de identidade deste Centro Asociado a aposta pola formación continua de calidade máis aló dos ensinos regrados. Así, o pasado curso académico, tentamos profundar nesa liña, prestando especial atención ás actividades de extensión universitaria e culturais, celebrándose de novo a maioría presencial e de maneira telemática. Dentro da variada oferta de cursos destacan, por unha banda, os realizados na Rúa (Elaboración de viños, unha Xornada sobre Agronegocios e o IV Curso de Pódaa), aos que se unen os celebrados en Ourense que contaron cunha destacada participación como, as tradicionais Xornadas de Historia Contemporánea e do Tempo Presente, o Curso de Seguridade viaria, o de Práctica Orquestral ou o Curso sobre a Primavera Árabe. Ademais, en cooperación con UNED Zamora realizáronse as II Xornadas sobre o Camiño da Vía da Prata/Camiño Mozárabe (que se desenvolveron en Zamora, Portugal e Ourense). Ou os cursos tanto de Iniciación á Paleografía como de Paleografía Avanzada. "En total, no curso académico que finalizamos, levamos a cabo 27 actividades de extensión universitaria e culturais con 1.800 matriculados tanto de Galicia como do exterior, o que supón para nós atender 120 días ao ano de formación non regrada e un total de 540 horas de formación", manifestou a secretaria na súa intervención. UNED Senior.

UNED Senior

A todo iso hai que sumar o programa de UNED Senior, que, acadou a súa décima edición. No pasado curso houbo 115 participantes cun total de 230 matrículas en diversas materias, destacando as xa tradicionais de Arte e Filosofía e outras como Xeopolítica do mundo contemporáneo ou Alimentos e emocións. "Vaia desde aquí a nosa felicitación a todos eles e o noso especial agradecemento á Excma. Deputación Provincial de Ourense, que, non só pon á nosa disposición o Centro Cultural Marcos Valcárcel senón que subvenciona co 50% do custo da matrícula ao alumnado domiciliado na provincia de Ourense". 

No curso pasado desenvolvéronse en UNED Ourense 16 prácticas de estudantes en entidades públicas e privadas só nos mestrados de Formación do profesorado (11), Psicoloxía Sanitaria (3), e Acceso á Avogacía (2), ademais doutras 27 prácticas nos graos de Educación Social (2), Psicoloxía (6), Pedagoxía (4), Traballo Social (7) e Educación Infantil (8). 

María Concepción Álvarez Gómez agradeceu o apoio das institucións que integran o Consorcio de UNED Ourense: a Deputación Provincial de Ourense, o Concello de Ourense, a Universidade Nacional de Educación a Distancia, a Xunta de Galicia e o concello da Rúa "o esforzo realizado para o sostemento do noso centro Asociado. O compromiso diario de todas estas institucións co Centro Asociado de Ourense é a mellor garantía para que podamos afrontar con solvencia o que serán os grandes retos da educación do futuro".

Lección maxistral

A lección inaugural impartiuna o profesor titor, José Luis Ferreiro Novoa baixo o título: Criminoloxía e terceira idade. A protección dos nosos maiores nun contexto de despoboamento e envellecemento. E comezou citando a frase de Libro dos Salmos: “Na vellez non me abandones” (cf. Sal 71,9). Esta preocupación e reflexión sobre a violencia cara ás persoas maiores xorde, dixo o relator, da súa experiencia profesional e quefacer docente. "É difícil non sentirse interpelado cara as noticias nas que as vítimas son persoas maiores, vulnerables, indefensas, soas ou abandonadas. Esta cuestión social está intrínsecamente conectada co proceso de envellecemento que experimenta a poboación mundial. Cando os nosos maiores son vítimas de delitos ou accións que inciden negativamente no seu benestar, os poderes públicos deben proporcionar unha resposta adecuada, dimensionada e integradora que preveña ou castigue estas accións. Nesta resposta, que necesariamente debe ser interdisciplinar, a Criminoloxía como ciencia do delito debe estar presente".

A análise criminolóxica da delincuencia contra os nosos maiores, engadiu o relator, "non pode facerse sen un estudo detallado de factores sociais que inciden no fenómeno do delito, tales como o despoboamento, a dispersión poboacional, a idade, o sexo, o envellecemento, a discapacidade, o acceso a servizos públicos e a ruralidad. Ao analizar a nosa realidade máis inmediata e próxima, poderemos enfocar mellor a resposta criminolóxica". 

Ferreiro pretende coa súa mensaxe "dar maior visibilidade ao fenómeno dos malos tratos ao maior e demostrar que a Criminoloxía, máis aló de conceptualizacións teóricas, ofrece solucións prácticas na detección, prevención, e solución deste fenómeno criminal".

Características da poboación e poboamento en Galicia

En primeiro lugar abordou o problema do envellecemento en Galicia. "A estrutura e distribución territorial da poboación é un dato esencial, e a perspectiva demográfica debe incorporarse no deseño de toda política pública", indicou. O envellecemento poboacional é un fenómeno global, impulsado por dous factores principais: o descenso xeralizado das taxas de natalidade e o aumento da esperanza de vida (OMS). "En España, as cifras de envellecemento creceron 5 puntos en 2024, acadando o 142,3%. Con todo, en Galicia o incremento foi aínda maior, de 6,2 puntos porcentuais, e o índice de envellecemento alcanzou o 224,3%. Isto significa que por cada 100 menores de 16 anos, hai 224 persoas maiores de 64 anos. Galicia é a segunda rexión máis envellecida de España, só por detrás de Asturias". 

Ourense, "sitúase como a provincia máis envellecida de España (só detrás de Zamora), cun índice que supera o 300% (314,80%), triplicando a poboación maior de 64 anos respecto a os menores de 16. Lugo, A Coruña e Pontevedra séguenlle nesa orde. Doutro lado, o índice de sobreenvellecemento (proporción de poboación maior de 85 anos respecto a a poboación maior de 65 anos) sitúa a Ourense á cabeza das provincias galegas (detrás de Lugo) cun 22,14%". 

En canto á distribución, o groso da poboación de Galicia (2.703.353 habitantes en 2024) concéntrase nas provincias costeiras (A Coruña e Pontevedra), mentres que as provincias do interior (Lugo e Ourense) concentran menos poboación. "A densidade de poboación en Ourense é baixa, de 41,86 habitantes por Km² en relación á súa superficie (7.273,96 Km²)", manifestou Ferreiro Novoa. 

A localización da poboación en Galicia caracterízase por un elevado grao de fragmentación e dispersión nos seus asentamentos, a pesar da tendencia concentradora. "Galicia (con 30.000 asentamentos), conta con preto da metade das entidades singulares existentes en España. De feito, é a comunidade autónoma con máis núcleos de poboación sen habitantes, o que reflicte o despoboamento das zonas rurais. Máis do 90% dos concellos de Lugo e Ourense perderon poboación no que vai de século, a diferenza de Pontevedra (52,4%)".

Esta transformación demográfica, marcada polo incremento da esperanza de vida (83,43 anos de media en 2022) e a redución da fecundidade, levou á Administración autonómica a impulsar a Lei 5/2021, de impulso demográfico de Galicia, e a aprobar diversos documentos de planificación. 

Outro aspecto crítico é a soidade e a dependencia. Así, o relator expuxo que os domicilios cun só morador de 65 ou máis anos en Galicia aumentaron ao 21,9%, chegando a case 138.000 fogares en 2023. "Ourense, que goza do privilexio de ser un territorio de lonxevidade, concentra a maioría dos xeriátricos de Galicia (142 en 2022). A pesares disto, Galicia presenta un déficit de 13.850 prazas residenciais para alcanzar o cociente mínimo de 5 por cada 100 persoas maiores de 65 anos. En 2024, só a Subdirección do Imelga en Ourense recibiu 1.266 solicitudes para emitir informes sobre peticións de medidas de apoio, incluíndo internamentos en residencias, moitos motivados por deterioración cognitiva grave asociado ao envellecemento. Convén lembrar que a Lei 8/2021, eliminou a incapacitación xudicial, establecendo un réxime de medidas de apoio (curatela, garda de feito, defensor xudicial) para respectar a vontade das persoas con discapacidade". 

A violencia contra as persoas maiores

Dado o envellecemento poboacional a nivel mundial, a preocupación pola violencia exercida sobre persoas maiores (aquelas con máis de sesenta anos) cobra sentido. En España, a Secretaría de Estado de Seguridade, implementou o Plan Maior Seguridade, que busca previr os malos tratos, reducir roubos e furtos (especialmente en domicilios e preto de entidades financeiras), combater estafas e fomentar a confianza nas forzas de seguridade. "Desde a Criminoloxía, sabemos que a idade e o sexo son os factores que máis correlacionan coa delincuencia, tanto para ser autor como para ser vítima. As curvas de idade indican que a comisión de delitos descende a partir dos 20 anos. Respecto ás vítimas, os nenos e os maiores carecen de autonomía, o que os fai dependentes doutras persoas e vulnerables a sufrir abusos por parte dos seus coidadores. A esperanza de vida crecente, unida á falta de tempo e as condicións de vida actuais, pode transformar o coidado nunha carga, derivando nunha externalización do coidado e, potencialmente, en malos tratos institucionais", indicou o profesor titor de UNED Ourense.

Definición e tipos de malos tratos 

Os malos tratos na vellez, explicou Ferreiro, "é unha realidade complexa e a miúdo silenciada. Non hai consenso na súa definición, e ao falar de violencia son moitos os termos utilizados: malos tratos, abusos, neglixencia ou abandono. A Primeira Conferencia de Consenso sobre o Ancián Maltratado (España, 1995) definiuno como: “Calquera acto ou omisión que produza dano, intencionado ou non, practicado sobre persoas de 65 e máis anos, que ocorra no medio familiar, comunitario ou institucional, que vulnere ou poña en perigo a integridade física ou psíquica, así como o principio de autonomía ou o resto dos dereitos fundamentais do individuo”. A OMS, na Declaración de Toronto, defíneo como unha acción ou falta de resposta apropiada que causa dano ou angustia a unha persoa maior dentro dunha relación de confianza. Un aspecto común das definicións é a inclusión de actos que danan á persoa maior, xa sexa de forma intencional ou por neglixencia (intencional ou non intencional)". Os cinco tipos de violencia que conforman o abuso ás persoas maiores son: 

• Abuso psicolóxico: Uso de palabras, actos ou métodos para provocar tensión ou angustia, incluíndo ameazas, insultos, ignorar ao ancián ou infantilización. É un dos tipos máis frecuentes e difícil de detectar. 
• Abuso financeiro/económico: Uso ilegal ou inapropiado de diñeiro ou propiedade do adulto maior para beneficio doutro.
• Neglixencia: Falta de provisión de alimentos, medicamentos, coidados persoais ou outras necesidades, frecuente en persoas dependentes. 
• Abuso físico: Uso da forza para provocar lesión ou malestar, incluíndo inmobilización ou administración inxustificada de medicamentos. É a forma máis fácil de detectar. 
• Abuso sexual.

José Luis Ferreiro declarou que, dacordo cun meta-análise de 2017, o maltrato máis comúns é o psicolóxico (11,6%), seguido polo abuso financeiro (6,8%), a neglixencia (4,2%), o abuso físico (2,6%) e o sexual (0.9%). "O maltrato ao ancián institucionalizado foi menos estudado, pero existe, aínda que resulta invisible. Se a fonte de información é o persoal dos centros, atopouse que o abuso psicolóxico (32.5%) e a neglixencia (12%) son os máis comúns. As formas de abuso no ámbito institucional abarcan roubos, sobremedicación e sedación en casos de demencias. Non debemos esquecer o idadismo, definido pola OMS como os estereotipos, prexuízos e discriminación cara ás persoas en función da súa idade", dixo.

Factores de risco

Os factores de risco para a vítima inclúen deterioración cognitiva ou funcional, dificultade para comunicarse e illamento social. Para o abusador, os factores de risco inclúen o abuso de substancias, enfermidades psiquiátricas, antecedentes de violencia e a dependencia da vítima (por exemplo, aloxamento ou apoio financeiro). 

Detección e aspectos penais

A detección dos malos tratos é difícil, salientou o relator, debido a que os signos son sutís, "e as vítimas, a miúdo, ocultan o feito por vergoña, medo á vinganza ou desexo de protexer ao abusador. Existen múltiples barreiras para a detección, incluíndo o idadismo sociocultural, a negación do responsable e a falta de formación ou recursos nos profesionais". Por iso, desde a perspectiva xurídico-penal, "non existe un Dereito Penal propio da terceira idade. A protección articúlase a través de determinadas circunstancias agravantes (xerais e específicas) e a circunstancia mixta de parentesco", asegurou o relator, para engadir que de modo especial son aplicables ás persoas maiores: 

• A aleivosía (art. 22.1 CP): Aplicable na súa modalidade de desvalimiento, onde a especial situación de desamparo da vítima deriva da súa condición (anciáns, inválidos). A xurisprudencia esixe que se constate unha específica situación de enfraquecemento ademais da idade avanzada. 
• O abuso de superioridade (art. 22.2 CP): Fundaméntase no desequilibrio de forzas entre autor e vítima, común en delitos de lesións, homicidio e delitos patrimoniais violentos. 
• O abuso de confianza (art. 22.6 CP): Frecuente en delitos contra os maiores, esixindo unha relación de confianza e o seu aproveitamento.
• A circunstancia mixta de parentesco (art. 23 CP): Operará como agravante ou atenuante en función do tipo de delito. Segundo a xurisprudencia agravará a pena nos delitos de carácter persoal (vida, integridade física e moral, liberdade e indemnidade sexual) e atenuaraa nos delitos contra o patrimonio por analoxía coa escusa absolutoria do artigo 268 CP.

A condición de persoa especialmente vulnerable por razón da súa idade, enfermidade ou discapacidade é unha agravante clave en delitos como o asasinato (art. 140 CP), lesións (art. 148.5 CP) e violencia doméstica (art. 153.1 CP), sempre que se esixa a convivencia co autor. 

Delitos máis frecuentes e estatísticas

 Os tipos delituosos que máis sofren os maiores clasifícanse en catro grupos: lesións (malos tratos físicos), delitos contra a integridade moral (art. 173.1 CP), abandono de familia e incapaces (arts. 226 e 229 CP) e delitos patrimoniais (malos tratos patrimoniais). Os delitos patrimoniais son os máis frecuentes. As persoas maiores son propensas a ser vítimas de estafa (entre as máis frecuentes as hereditarias), sendo as apropiacións indebidas tamén frecuentes na contorna familiar, cometidas a miúdo por fillos ou coidadores que administran as súas contas. É importante destacar que o Código penal permite a condena de parentes por delitos patrimoniais cando concorra abuso da vulnerabilidade da vítima por razón de idade ou discapacidade. 

En 2024, o grupo de idade superior a 65 anos, representou o 11,70% das victimizaciones por infraccións penais en España, mostrando un incremento desde o 7,37% en 2010. Os delitos contra o patrimonio representan o 85,73% das victimizaciones neste grupo de idade a nivel nacional. 

Na provincia de Ourense en 2024, os delitos contra as persoas maiores (715 en total) tamén tiveron unha distribución con predominio dos delitos contra o patrimonio (64,19%), seguidos por delitos contra a liberdade (14,68%) e delitos contra as persoas (13,84%). 

A resposta criminolóxica

"Cara esta situación, debemos examinar como a Criminoloxía pode contribuír a detectala, previla e erradicala ou minimizala, mediante o deseño e implementación de políticas públicas axeitadas. A Criminoloxía, defínese segundo Buil Gil, como a ciencia que estuda o comportamento delituoso e antisocial nas súas dimensións real e percibida, así como os mecanismos de control social formal e informal para a prevención, control e tratamento do delito, o infractor e a vítima, buscando o benestar social. O seu obxecto de estudo abrangue, entre outros, o delito, o delincuente, a vítima e o control social", expuxo Ferreiro Novoa.

Xerontocriminoloxía e criminoloxía rural

No eido dos malos tratos ao maior xorde a Xerontocriminoloxía, termo acuñado en 2015 por Iratxe Herrero, cuxo obxecto é o estudo do delito en relación coas persoas maiores, xa sexa como delincuentes ou, principalmente, como vítimas. "Este enfoque visibiliza unha realidade heteroxénea de violencia e busca integrar a Xerontoloxía (coñecementos específicos da singularidade dos maiores) coa Criminoloxía (fenómeno do delito)". A Xerontocriminoloxía oriéntase a reducir a vulnerabilidade xerada polo esquecemento social destas violencias e expón conxugar o dereito ao bo coidado co dereito á seguridade. A súa finalidade práctica é previr a victimización e mellorar a seguridade das persoas maiores en todos os escenarios: familiar, social, institucional, rueiro ou dixital.

Ademais, a ruralidade constitúe un desafío importante nos malos tratos aos nosos maiores", indica o relator. Estudosos deste factor, como Jordi Ortiz, dentro do que se coñece xa como criminoloxía rural, "salientan que a Criminoloxía centrouse históricamente en áreas urbanas, deixando invisibles as zonas rurais. En provincias como Ourense, con grandes extensións rurais e a maioría de municipios con menos de 20.000 habitantes, existen desafíos de seguridade, como o acceso limitado a servizos policiais e as distancias considerables entre pobos e cuarteis", apunta Ferreiro, engadindo que, segundo Ortiz, existe "unha falta de datos sobre criminalidade en municipios pequenos en España, o que dificulta a análise efectiva. Destaca que os delitos no rural teñen un impacto que transcende a esfera individual e afecta a todo o tecido social". 

Sinala Ferreiro que unha solución para a análise da criminalidade no medio rural é "a utilización de sistemas de información xeográfica (SIG) e a incorporación de criminólogos en concellos ou mancomunidades para cubrir funcións crave relacionadas coa criminalidade e a prevención". 

Regulación e aplicación profesional 

A pesar da súa utilidade demostrada, a Criminoloxía foi lixeiramente maltratada en España, sostén o relator. Aínda que a UNED foi pioneira na implantación de estudos oficiais no curso 2017/18, o principal obstáculo é a inexistencia dunha regulación da profesión, suplida mentres tanto pola creación de entidades colexiais en diferentes comunidades autónomas. 

"Recentemente, a Proposición non de Lei (PNL) presentada no Congreso dos Deputados en marzo de 2025 polo Grupo socialista e aprobada por unanimidade en maio de 2025, insta ao Goberno a regular o exercicio profesional da Criminoloxía, argumentando que o seu labor é crucial na prevención do delito, a análise de fenómenos antisociais e o deseño de políticas públicas eficaces". 

Segundo este profesor titor de UNED Ourense, os criminólogos poden realizar múltiples informes periciais e ditames para abordar esta cuestión, como informes criminolóxicos, estudos de valoración de riscos, informes victimolóxicos e plans de prevención delictual. "Estes informes utilizan un método de investigación multidisciplinar, multifocal e multimetódico, que debe conter un estudo rigoroso do delito, do delincuente, e da vítima (tipoloxías, nivel de risco victimal, criminodinamia) e o control social (formal e informal)".

 erreiro deu, finalmente, o parabén a todos os egresados e sobre todo aos do Grao en Criminoloxía, exhortándoos a loitar "para que a presenza desta ciencia do delito estea cada vez máis presente na sociedade e nas institucións. O seu labor é fundamental para garantir que os nosos maiores vivan unha vida libre de violencia".

Estudantes egresados

En nome dos estudantes egresados falou Sandra Carrera Rivero, que se declarou estar cara o atril "cun sentimento que mestura nervios, gratitude e emoción. E confeso que nunca pensei que estaría a dar este discurso". De feito, cando chamei a Mariel, (para quen non a coñezades, xestiona a biblioteca) para contarlle que acabara finalmente Pedagoxía e, por conseguinte, que me apuntase ao acto de hoxe, ela propúxome dar o discurso en representación dos estudantes, a miña primeira reacción foi dicir que mo tiña que pensar, son bastante tímida e a idea de falar en público impoñíame un pouco. Esa mesma noite fixen uns bosquexos do que podería ser un discurso e falei coa miña familia. Como sempre, animáronme, déronme confianza e lembráronme todo o que lograra nestes anos. Así que, ao día seguinte, cun pouco de atrevemento, chamei de novo a Mariel e dixen que se non había ninguén anotado, encantaríame ser eu a que dese o discurso en representación dos meus compañeiros. O director do centro deu o visto e prace e aquí estou feliz e agradecida por esta oportunidade". 

Carrera Rivero sinalou que os seus anos na UNED representan un camiño que se inicia "con dúbidas, cos medos de saber se era a opción correcta, coa sensación de que quizais non o lograriamos e ao final acabar descubrindo que si, que podiamos”. Sinalou que cursou Pedagoxía "como unha terapia, como unha maneira de reencontrarme, de coidar de min mesma e de dar sentido ás miñas inquietudes. Con todo, o que empezou como un refuxio converteuse nunha paixón verdadeira cara á educación e tamén nun proxecto de vida para o meu crecemento profesional. A pedagoxía ensinoume que educar é crer nas persoas, é acompañar os seus procesos, é dar confianza, orientar, confiar e abrir horizontes". 

Manifestou que quen, do mesmo xeito que ela, se gradúan agora, "percorremos un longo e esixente camiño académico, para celebrar non só un logro individual, senón un triunfo colectivo. Atopámonos cara o peche dunha etapa que, aínda que chea de sacrificios, tamén estivo marcada por aprendizaxes profundas, transformacións persoais e, sobre todo, unha inmensa determinación. Estudar na UNED non foi fácil. E non porque nos falten capacidades, senón porque a vida non se detén mentres un estuda. Ao contrario, esixe máis. Moitos de nós compaxinamos este grao con traballos, con familias, con coidados, con horarios imposibles e noites sen fin. Pero aquí estamos". 

Dixo que agora non celebran soamente un título "senón un camiño percorrido cheo de esforzo con nome e rostro: o de cada un dos que sentan hoxe aquí. En particular, quen cursei Pedagoxía sabemos que a educación vai máis aló do académico. A Pedagoxía, ensinounos a mirar ás persoas non só como estudantes, senón como seres humanos en proceso continuo de crecemento. E nós mesmos fomos exemplo diso. A UNED foi para moitos de nós máis que unha universidade: foi unha oportunidade. Unha saída real para quen non podían seguir os leitos tradicionais dunha universidade presencial. Unha casa aberta a quen quería progresar sen renunciar a outras responsabilidades. Unha institución que demostra que a educación non entende de muros, senón de vontade. Aquí aprendemos a estudar sós, si, pero sabendo que nunca o estivemos do todo. Sempre houbo un foro, un correo, clases virtuais ou un grupo de WhatsApp formado por nós mesmos, os estudantes, para axudarnos con todo o que podiamos". Por iso deu as grazas, "en primeiro lugar, ás nosas familias. A quen nos vexa madrugar para estudar antes de traballar, ou trasnoitar para terminar un traballo cando a casa xa durmía. A quen entendeu as nosas ausencias, os nosos nervios en época de exames e as nosas alegrías cando chegaba un aprobado. Este título tamén é seu. Grazas tamén ao PTGAS da UNED, pola súa paciencia, a súa axuda constante e a súa eficacia, que tantas veces foi invisible, pero fundamental. Sen o seu apoio constante, moitas das xestións que parecían obstáculos transformáronse en pasos firmes cara á nosa meta. E, por suposto, un agradecemento especial a Mariel, a nosa bibliotecaria, cuxo amabilidade, empatía e dispoñibilidade para todo, fíxonos sentir sempre moi acollidos. E, como non, ao noso director e aos docentes, sobre todo do primeiro curso. Eles foron quen nos tendeu a primeira man, quen comprendeu que este era un comezo cheo de incerteza e á vez, de ilusión. Acompañáronnos neses primeiros pasos, facilitáronnos os contidos e ademais, déronnos confianza para crer que este reto era posible. A súa implicación foi o impulso que necesitabamos para continuar avanzando. Ao meu parecer, aínda que o formato de clases virtuais é eficiente, a verdade que ao longo do grao estrañei máis clases presenciais, xa que o vínculo que se crea tanto social como educativo cos teus profesores e compañeiros é incomparable". 

O terse graduado é, indicou a relatora, "só unha etapa máis. Virán novos graos, novas aprendizaxes, novos proxectos. Pero o que vivimos aquí quedará sempre como a base do que somos e do que seremos. Porque educar como dicía Paulo Freire (pedagogo), é un acto de esperanza e cada un de nós leva xa dentro esa semente que irá crecendo en cada aula, en cada proxecto, en cada persoa coa que traballemos". 

Sandra Carrera expresou que tanto ela como os seus compañeiros egresados levan "algo moito máis valioso que un título: a certeza de que podemos, de que valemos e de que xuntos chegamos ata aquí. O noso título non é só un papel, non é un punto final, senón unha chave que abre a posibilidade de contribuír, por exemplo, desde a pedagoxía para construír unha sociedade máis xusta, máis humana e consciente do poder transformador da educación. Pero en definitiva foi unha proba de obstáculos que fomos capaces de superar, de manter a constancia e de crecer xuntos. Hoxe pechamos unha etapa. Pero se algo aprendemos é que a educación non termina nunca. Que o saber transforma e que cada paso que damos deixa pegada nos que veñen detrás. Levamos agora unha responsabilidade: a de ser axentes de cambio, a de seguir aprendendo e a de axudar a outros a atopar tamén o seu camiño. Para finalizar eu quería dar o parabén a todos os meus compañeiros e compañeiras, non só por chegar ata aquí, senón por todo o que superaron para logralo, por non renderse, por confiar. Con esforzo, compromiso e dedicación todo pódese lograr. Moitas grazas".

Premio do Colexio de Economistas         

O Colexio de Economistas de Ourense entregou so seu Premio ao Mellor Expediente, que este ano recaiu en Esteban Gómez González, que acaba de graduarse en Administración e Dirección de Empresas na UNED. O secretario do Colexio, Juan Antonio Santamaría Rodríguez, deu lectura á acta, e a decana, Carmen Sampayo David, entregou o diploma e regalo ao agraciado.

De seguido foron impostas as bandas a cada ún dos estudantes egresados que estaban presentes no acto, cada un deles coa súa cor académica. Este ano graduaronse 26 persoas das que confirmaron a súa asistencia 17. Estas son: 

Grao en Administración e Dirección de Empresas:

• GÓMEZ GONZÁLEZ, Esteban.

Grao en Ciencias Xurídicas das Administracións Públicas:

• BARROS AVARADO, Concepción
• VIÑAS VÁZQUEZ, Noel.

  Grao en Criminoloxía:

• SALGADO ÁLVAREZ, Juan Ramón

Grao en Dereito:

• ÁLVAREZ ÁLVAREZ, Dolores

Grao en Pedagoxía:

• BEIRAS SANTOS, María Isabel.
• CARRERA RIVERO, Sandra.
• GONZÁLEZ FERNÁNDEZ, Estefanía.

Grao en Psicoloxía:

• BARIO, Laura Marta Inés
• DACAL RODRÍGUEZ, Beatriz.
• MENDEZ CARAMÉS, Eva María.
• SÁNCHEZ ALONSO, Daniel.

Grado en Trabajo Social:

• GARCÍA LEDO, Sandra.
• ISDAHL TROYE GREEN, Gilliam Alexandra.
• MARTÍNEZ SUÁREZ, Ana.
• OTERO PÉREZ, Ana María.
• RAMOS CONDE, Alexia María.

O Vicerreitor de Centros Asociados inaugurou o Curso en nome da S.M. o Rei e, como punto final do acto, houbo un concerto da Capela Madrigalista, que rematou co público posto en pé para escoitar o Gaudemaus.

UNED Ourense

Comunicación

Fotografía: Pili Prol