Aprender a detectar fraudes nos documentos de identificación españois

13 de junio de 2025

Comezou en UNED Ourense o curso de Documentoscopia e falsidade documental, que está sendo impartido por Luis Alamancos Pampín na sede do centro universitario ourensán.

OURENSE,13 de xuño de 2025. Comezou en UNED Ourense o curso de Documentoscopia e falsidade documental, que foi inaugurado polo director do centro universitario, Jesús Manuel García Díaz, en presenza do docente, que é Luis Alamancos Pampín. "En UNED Ourense pretendemos abrir o abano de temas diversos para os nosos cursos, e este é necesario, pensando nos nosos estudantes de Criminoloxía e nas forzas de seguridade. Con esta acción achegamos a formación necesaria para detectar fraudes nos documentos oficiais", sinalou García. Ata o día 20 seguiranse as sesións no salón de actos, sempre en horario verpertino, a partir das 16:30 horas.

A primeira sesión tratou sobre Os documentos de identificación españois: DNI, TIEX, Pasaporte, Permiso de Condución e os documentos de identificación estranxeiros. Explicou Alamancos que tanto a firma como a fotografía manteranse visibles no DNIe actual. "A fotografía do titular (sobre papel fotográfico pegado á tarxeta) nestes documentos, contemplaba unha zona branca sen imaxe no terzo inferior, de maneira que unha parte do dactilograma plasmábase na mesma e a outra parte no soporte da tarxeta". Tal circunstancia facía inviable a substitución da fotografía para o uso fraudulento por un novo usuario, "xa que calquera policía minimamente adestrado podía comprobar a falta de correspondencia entre as cristas papilares da fotografía e as do soporte".

Será o Documento Nacional de Identidade, modelo de 1990, o que actualice e modernice de maneira profunda as medidas de seguridade do mesmo. "Así, aparecen por primeira vez laminados plásticos con relevo, fibrillas e fío de seguridade, tintas invisibles que reaccionan á luz ultravioleta, impresións codificadas, número do documento gravado con láser, tintas OVI, tintas offset a catro colorees, tintas irisadas, impresión de datos biográficos mediante impresoras láser".

Contou Alamancos que o primeiro DNI informatizado foi regulado por Orde do Ministerio do Interior de data 12 de xullo de 1990. "Non figura impresión dactilar e si dúas liñas de caracteres OCR. A segunda tarxeta informatizada, presentaba a fotografía en cor e engadía unha nova liña de caracteres OCR. A terceira tarxeta informatizada, engade unha liña coa identificación española (IDESP) e o apartado sexo consígnase MF (feminino) e V-M (Masculino)".

O docente mostrou igualmente a tarxeta bilingüe, presente nas Comunidades Autónomas con linguas cooficiais. Outro salto de vital importancia e calidade ocorreu no ano 2003, coa substitución do papel por plástico -policarbonato- gravados con láser, coas mesmas medidas que unha tarxeta de crédito convencional, como soporte para as tarxetas de identidade de estranxeiros (TIEX) e que logo sería o soporte basee para a fabricación do DNIe a partir do 2006. É o primeiro DNI que incorpora CHIP, convertendo ao Documento Nacional de Identidade nun documento electrónico. Permite a conexión a servizos telemáticos, a través dun lector de tarxetas conectado ao computador".

Segundo Alamancos, impúxose a plástica fronte ao papel nas tarxetas de identidade, "o polímero como substrato para o papel moeda deixa de ser algo excepcional e cada vez son máis os países que producen algún billete de plástico, actualízanse os sistemas de impresión para imprimir nestas -offset waterless-, se universalizan os sistemas dixitais de impresión -impresoras de inxección de tinta, sublimación, láser, o offset dixital-, aparecen medidas de seguridade como os motivos holográficos, novas tintas UV, os CLI, o perforado láser; xeneralízase o láser destrutivo como sistema para a gravación de datos biográficos, o chip electrónico e a tecnoloxía NFC nas tarxetas máis avanzadas". O docente mostrou o anverso dun billete de 5 libras, en polímero, que entrou en circulación o 13 de setembro de 2016".

Fibriñas luminiscentes

Explicou Luis Alamancos que se inclúen durante a fabricación de papel "cando este presenta unha masa informe, distribúense de maneira aleatoria, aínda que tamén pode inducirse a súa colocación nunha zona determinada do prego, o que se denomina distribución en banda". Mencionou o billete de 100€, Serie Europa, cuxa entrada en circulación foi o 28 de maio de 2019. "Leva Iluminación UV 365 nm. Tonalidade azul escura propia do papel carente de blanqueante óptico, fibriñas fluorescentes de tres cores e tintas reactivas ao UV nas estrelas, círculos amarelos, bandeira da Unión Europea e motivo arquitectónico".

Marca á auga

Obtense facendo pasar a pasta de papel, húmida pero xa en formato prego, por un rodete que porta unha tea metálica coa imaxe para transferir fincada na súa superficie. "A transmisión da imaxe realízase por decantación, de maneira que, como no caso das marcas á auga multitonais, o depósito de fibras de papel resulta maior nas zonas afundidas da tea e menor nas zonas que presentan un altorrelevo, correspondéndose con zonas máis escuras e claras no papel respectivamente", indicou o relator. "A primeira marca á auga propia producida en España en papel moeda levouse a cabo na Fábrica de Papel de Burgos o 14 de outubro de 1953, momento no que se produciu a primeira folla de papel, que leva impresa á súa vez a primeira marca de auga española. O modelo elixido foi a cabeza de muller do billete de 100 pesetas dedicado á pintura de Julio Romero de Torres. Con todo, non será ata 1965 cando se perfeccione o proceso coa fabricación na propia Fábrica das teas metálicas, que ata entón eran encargadas a talleres estranxeiros, proceso que se culminou en 1971 coa creación dun Taller de Preparación de Teas con marca de auga", expuxo Alamancos neste curso de UNED Ourense.

Fío de seguridade

O fío, explicou Alamancos, normalmente con núcleo plástico e contido nun carrete, insérese no prego de papel aínda húmido; en realidade, o que apreciamos como unha soa folla, é un sándwich de dúas capas, e o fío colócase entre ambas. A súa inserción pode ser embebida dentro do papel ou como fío sandwich, é dicir, que entra e sae da estrutura do papel, polo que é parcialmente visible.

Fío de seguridade de probas da FNMT

Mostrou o docente dous exemplos, un con iluminación transmitida con luz natural e outro con iluminación transmitida mediante luz UV.

Perforación

Existen dúas tecnoloxías para perforar papel: mecánica mediante agullas e láser. "A aplicación tradicional da perforación é a inclusión do número do documento (adoita ser frecuente nos pasaportes). Con todo, tamén se utiliza para incluír, por exemplo, a imaxe pantasma do pasaporte de Bulgaria".

A perforación mecánica realízase mediante agullas ou punzóns do mesmo tamaño, que inciden sobre o papel de maneira vertical e perpendicular ao papel. No anverso apréciase afundimento da zona perimetral de contacto agulla papel e no reverso da folla horadada obsérvase un lixeiro levantamento do papel e todos os orificios, de todas as páxinas (caso de pasaportes), presentan o mesmo tamaño (diámetro).
A perforación mediante raio láser (que se utiliza tamén para perforar plásticos de diversa dureza), desbancou á anterior tecnoloxía e é perfectamente recoñecible debido a que:

O diámetro dos buracos vai decrecendo a medida que avanzamos nas páxinas do caderno pequeno.
Aparecen marcas de queimado ao redor dos buracos da primeira páxina perforada.
Non hai afundimento do papel no anverso nin levantamento do papel no reverso da folla.

Outro uso do láser en traballos máis delicados faise na reprodución da imaxe pantasma do titular do pasaporte de Bulgaria, que se verifica por transparencia na súa folla de datos en soporte papel.

Dispositivos ópticamente variables (DOV´S)

"Un DOV é un elemento que cambia de aparencia segundo o ángulo de visualización ou iluminación, tamén pode cambiar de cor e ton. Son elementos de seguridade moi frecuentes, diriamos que imprescindibles e pódense implementar en tintas ou noutros materiais", indicou Alamancos. Mencionou como un exemplo de DOV o Kinegrama. "A etimoloxía da palabra procede do grego e quere dicir imaxe en movemento".

"OVD Kinegram Ag é o actual provedor dos kinegramas que protexen, entre outros moitos documentos: os billetes euro, líbralas inglesas, os dólares USA e canadenses, os francos suízos, os visados da UE, as tarxetas de identificación de estranxeiros -TIE da UE, os DNIe e os pasaportes españois. O primeiro parche Kinegram desenvolveuse, en 1985 pola empresa suíza Landis & Gyr, para protexer o pasaporte de Arabia Saudita, posteriormente, en 1988, o primeiro billete de banco que recibiu esta medida foi o billete de 5000 Schilling austriaco (Parche octogonal alaranxado con Retrato de Mozart)", explicou o experto. Os smartphones como dispositivos de verificación portátil Esta nova tecnoloxía permite verificar eficazmente tanto os documentos tradicionais como os electrónicos. "Se ata non fai moito, a verificación da integridade dos documentos de identidade e viaxe e os datos contidos nos mesmos, era un campo restrinxido a tecnoloxía específica -VSC con capacidades adicionais para a comprobación das medidas de seguridade, só dispoñible e de interese para os estados-, para o control de fronteiras ou para a análise pericial da Policía Científica, agora é posible a comprobación dos datos e confirmar a autenticidade do documento mediante o uso de teléfonos intelixentes".

Cando tras comprobar un documento co sistema tradicional de tocar, mirar e virar, existen dúbidas sobre a súa autenticidade ou, pola contra, quérese ratificar que se trata dun xenuíno e non se conta cun sistema de verificación profesional, "pódese recorrer a calquera smartphone actual que conte cunha cámara superior a 8 Mpx (megapíxel), requisito mínimo para utilizar un teléfono como dispositivo de captación de imaxes a alta resolución para comprobar, entre outras medidas de seguridade: sistemas de impresión, fondos de seguridade e microtextos". Alamancos expuxo que existen dúas posibilidades de análises. "Unha delas é utilizar a cámara de fotos a máxima resolución sempre co flash activado, o que permite analizar con calidade os microtextos e as liñas continúas impresas que conforman os fondos de seguridade. Do mesmo xeito, permite detectar documentos fraudulentos como se mostra nestas imaxes, nelas podemos distinguir facilmente os falsos dos orixinais ao observar: os microtextos, nuns lexibles e noutros ilexibles e analizando a nitidez dos fondos de seguridade. Tamén podemos usar unha App con lupa dispoñible, funciona de forma moi similar a unha lupa dixital, observando directamente na pantalla a imaxe ampliada mediante as funcionalidades da App, igualmente proporciona calidade suficiente para poder ler microtextos e demais motivos de seguridade característicos da impresión tradicional".