A falsidade documental desde a perspectiva penal

O avogado fiscal Sergio Luis Gutiérrez expuxo os tipos penais na falsidade de documentos, pechando así o curso que sobre este tema desenvolveuse en UNED Ourense.

OURENSE, 24 de xuño de 2025. Os tipos penais na falsidade de documentos é o relatorio que desenvolveu Sergio Luis Gutiérrez Novoa, Avogado Fiscal da Sección Territorial de Monforte de Lemos, en cúrsolle celebrado en UNED Ourense sobre falsidade documental e documentoscopia. O relator citou que o marco penal aplicable é "o artigo 26 do Código penal, na definición de documento (arts. 1216 ao 1225 do Código Civil e no título XVIII do CP, sobre as falsidades. Aquí, o seu capítulo segundo trata das falsidades documentais: 

• Sección 1ª:  Da falsificación de documentos públicos, oficiais e mercantís e dos despachos transmitidos por servizos de telecomunicación. 
• Sección 2ª : Da falsificación de documentos privados 
• Sección 3ª : Da falsificación de certificados 
• Sección 4ª:  Da falsificación de tarxetas de crédito e débito, cheques de viaxe e demais instrumentos de pago distintos do efectivo. 

Pero ademais, o Capítulo terceiro refírese ás Disposicións xerais, e o capítulo cuarto fai referencia á usurpación do estado civil. Gutiérrez Novoa sinalou varias cuestións para resolver tales como: Que é un documento? Que tipo de documentos existen? Cales son os tipos penais básicos relativos á falsidade documental?Que delitos relaciónanse habitualmente coa falsidade documental?

Que é un documento

Segundo o artigo 26.: "Para os efectos deste Código considérase documento todo soporte material que exprese ou incorpore datos, feitos ou narracións con eficacia probatoria ou calquera outro tipo de relevancia xurídica". 

Soporte: 

• Vertente Analóxica/dixital. 
• Audio/vídeo.
• Escrito/Gráfico.
• Datos feitos ou narracións.

Concepto de dato: "Información sobre algo concreto que permite o seu coñecemento exacto ou serve para deducir as consecuencias derivadas dun feito", sinalou o relator. Concepto de feito: "Cousa que sucede". 

Concepto de narración: novela ou conto. 

Relevancia:

• Probatoria.
• Declarativa.
• Constitutiva.
• Extintiva. 

O relator sinalou os tipos de documentos que existen: 

• Públicos 
• Privados 
• Oficiais
• Mercantís
• Electrónicos
• Fotocopias

Tipos de documentos Públicos

• Segundo o artigo 1216 (CC). Son documentos públicos os autorizados por un Notario ou empregado público competente, coas solemnidades requiridas pola lei. 
• Artigo 317. (LEC) Clases de documentos públicos. A efectos de proba no proceso, considéranse documentos públicos: 

1. As resolucións e dilixencias de actuacións xudiciais de toda especie e os testemuños que das mesmas expidan os Letrados da Administración de Xustiza. 
2. Os autorizados por notario conforme dereito. 
3. Os intervidos por Corredores de Comercio Colexiados e as certificacións das operacións en que interviñesen, expedidas por eles con referencia ao Libro Rexistro que deben levar conforme a dereito. 
4. As certificacións que expidan os Rexistradores da Propiedade e Mercantís dos asentos rexistrais. 
5. Os expedidos por funcionarios públicos legalmente facultados para dar fe no que se refire ao exercicio das súas funcións. 
6. Os que, con referencia a arquivos e rexistros de órganos do Estado, das Administracións públicas ou doutras entidades de Dereito público, sexan expedidos por funcionarios facultados para dar fe de disposicións e actuacións daqueles órganos, Administracións ou entidades.

Tipoloxía dos documentos Privados

Segundo o artigo 1230 (CC), os documentos privados feitos para alterar o pactado en escritura pública, non producen efecto contra terceiro. 

Tipoloxía dos documentos Oficiais 

• Segundo a Sentenza do Tribunal Supremo 27-10-09, son documentos oficiais os que proveñen das Administracións públicas e son emitidos por autoridades ou funcionarios coa finalidade de satisfacer dalgunha forma as necesidades derivadas do servizo público ou para cumprir as funcións que lles atribúe o ordenamento.
• Dacordo coa STS 5-11-09, os que proveñen das Administracións Públicas (Estado, Comunidades Autónomas, Provincias e Municipios) para satisfacer as necesidades do servizo ou función pública e dos demais entes ou persoas xurídico-públicas para cumprir os seus fins institucionais. 

Tipoloxía dos documentos Mercantís

O concepto xurídico penal é cambiante, sinalou Gutiérrez Novoa, pois:

• Previo ao 14 de marzo de 2022: “todo documento que sexa expresión dunha operación comercial, non só os expresamente regulados no Código de Comercio ou nas Leis mercantís, senón tamén todos aqueles que recollan unha operación de comercio ou teñan validez ou eficacia para facer constar dereitos ou obrigacións de tal carácter ou sirvan para demostralas.”
• A STS 14-3-22 cambia o paradigma. Noción restritiva acorde coa sistemática penal e maior punibilidade por afectar á seguridade do tráfico mercantil: “documentos mercantís que, polo grao de confianza que xeran para terceiros, poidan afectar potencialmente o valor da seguridade, na súa dimensión colectiva, do tráfico mercantil tales como: 

1. título-valor 
2. cumprimento dunha obrigación normativa de documentación mercantil 
3. documentan contratos-tipo, clausulados xerais ou particulares en relacións de consumo
4. aqueles contratos sometidos a condicións normativas de forma ou de supervisión ou a algún tipo de intervención pública 
5. documentos que, baixo a aparencia de corresponder ao xiro mercantil dunha empresa, teñan como finalidade a comisión de delitos contra a Facenda Pública, a Seguridade Social, fraude de subvencións ou a obtención de financiamento por entidades bancarias ou de crédito”. 

Tipoloxía dos documentos Electrónicos Documento cuxo soporte material é un dispositivo electrónico ou magnético, e no que o contido está codificado mediante algún tipo de código dixital, que soamente pode ser lido, visto, escoitado, interpretado, ou reproducido mediante programas ou aplicacións especializadas adquiridas polas redes informáticas. Iso sen prexuízo do seu plasmación noutro medio. 

 Tipoloxía dos documentos Fotocopias 

• Natureza documental. 
• Problemas probatorios.

Sergio Luis Gutiérrez , esquerda, foi presentado polo seu pai, de igual nome, egresado da UNED onde se licenciou en Dereito, sendo hoxe policía local xubilado.

Casuística 

• Factura. 
• Albará.
• Billete de compra.
• Libros rexistro de contabilidade mercantil. 
• Contrato de Seguros. 
• Contrato de préstamo hipotecario.
• Nóminas ou contratos de traballo. 
• Garantías, fianzas e avais. Certificado de enfermidade. 
• Tractor. 
• Impresos. 
• Placas de matrícula. 
• Fotocopias non autenticadas. (distinción entre alteración dalgún elemento ou simulación total ou parcial). 
• Falsidades por destino. 
• Permisos de conducir. 
• Certificados Covid e modificación de historial médico. 
• Disco duro.
• WhatsApp. 
• Sentenza, 
• Providencia, Auto. 
• Decreto, Dilixencia de Constancia, Dilixencia de Ordenación. 

Cales son os tipos penais básicos relativos á falsidade documental?

• Sección 1.ª Da falsificación de documentos públicos, oficiais e mercantís e dos despachos transmitidos por servizos de telecomunicación 
• Sección 2.ª Da falsificación de documentos privados 
• Sección 3.ª Da falsificación de certificados 
• Sección 4.ª Da falsificación de tarxetas de crédito e débito, cheques de viaxe e demais instrumentos de pago distintos do efectivo. 
• Disposicións xerais 

Elementos básicos

• Mutatio Veritatis. “mutación da verdade mediante algún dos procedementos típicos”. Que esta afecte a elementos esenciais do documento, é dicir, “aqueles que lle dotan de sentido e función, como data, lugar, intervenientes e contido relevante.”
• Dolo falsario. 
• Aptitude para enganar.

Xurisprudencia 

Explicou Sergio Luis Gutiérrez que o Tribunal Supremo remite ao principio de lesividad e a antixuridicidade material da conduta: “para a existencia da falsidade documental non basta unha conduta obxectivamente típica, senón que é preciso tamén que a mutatio veritatis, na que consiste o tipo de falsidade en documento público, oficial ou mercantil, altere a substancia ou a autenticidade do documento nos seus extremos esenciais como medio de proba, por canto constitúe orzamento necesario deste tipo de delitos o dano real, ou meramente potencial, na vida do dereito á que está destinado o documento, con cambio certo da eficacia que estaba chamado a cumprir no tráfico xurídico. E a razón diso non é outra que, xunto á mutatio veritatis obxectiva, a conduta típica debe afectar os bens ou intereses a cuxa protección están destinados os distintos tipos penais, isto é, o ben xurídico protexido pola norma penal (STS 30/2022, do 19 de xaneiro de 2022, núm. rec. 4313/2020 Sexto)".

Falsidades en documento non privado cometida por funcionario público

Segundo o artigo 390, será castigado […], a autoridade ou funcionario público que, no exercicio das súas funcións, cometa falsidade: 

• Alterando un documento nalgún dos seus elementos ou requisitos de carácter esencial.
• Simulando un documento en todo ou en parte, de maneira que induza a erro sobre a súa autenticidade.
• Supoñendo nun acto a intervención de persoas que non a tiveron, ou atribuíndo ás que interviñeron nel declaracións ou manifestacións diferentes das que fixesen. 
• Faltando á verdade na narración dos feitos. 
• Será castigado coas mesmas penas ás sinaladas no apartado anterior o responsable de calquera confesión relixiosa que incorra nalgunha das condutas descritas nos números anteriores, respecto de actos e documentos que poidan producir efecto no estado das persoas ou na orde civil. 

Falsidade en documento non privado cometida por particular 

Segundo o artigo 392, 

• o particular que cometer en documento público, oficial ou mercantil, algunha das falsidades descritas nos tres primeiros números do apartado 1 do artigo 390, será castigado […]. 
• As mesmas penas impoñeranse ao que, sen intervir na falsificación, traficar de calquera modo cun documento de identidade falso. Impoñerase […] ao que fixer uso, a propósito, dun documento de identidade falso.

"Esta disposición é aplicable aínda cando o documento de identidade falso apareza como pertencente a outro Estado da Unión Europea ou a un terceiro Estado ou fose falsificado ou adquirido noutro Estado da UE ou nun terceiro Estado se é utilizado ou se trafica con el en España". 

Utilización de documento non privado falso 

O artigo 393 sinala que "o que, a propósito da súa falsidade, presentar en xuízo ou, para prexudicar a outro, fixer uso dun documento falso dos comprendidos nos artigos precedentes, será castigado […]". Especialidade de delito relativo a despacho telegráfico 

O artigo 394 sinala que a autoridade ou funcionario público encargado dos servizos de telecomunicación que supuxer ou falsificar un despacho telegráfico ou outro propio dos devanditos servizos, incorrerá na pena […]. O que, a propósito da súa falsidade, fixer uso do despacho falso para prexudicar a outro, será castigado […]. 

Da falsificación de documentos privados

Sinalou o relator que o artigo 395 indica que "o que, para prexudicar a outro, cometer en documento privado algunha das falsidades previstas nos tres primeiros números do apartado 1 do artigo 390, será castigado […]. E, segundo o artigo 396, "o que, a propósito da súa falsidade, presentar en xuízo ou, para prexudicar a outro, fixer uso dun documento falso dos comprendidos no artigo anterior, incorrerá na pena […]". 

Falsificación de certificados

"O facultativo que librar certificado falso será castigado, segundo o artigo 397, e, como se indica no 398, "a autoridade ou funcionario público que librar certificación falsa con escasa transcendencia no tráfico xurídico será castigado […]". "Este precepto -sinalou o relator- non será aplicable aos certificados relativos á Seguridade Social e á Facenda Pública". Logo está o articulo 399 segundo o cal: O particular que falsificar unha certificación das designadas nos artigos anteriores será castigado […]. A mesma pena impoñerase ao que fixer uso, a propósito, da certificación, así como ao que, sen intervir na súa falsificación, traficar con ela de calquera modo. Esta disposición é aplicable aínda cando o certificado apareza como pertencente a outro Estado da Unión Europea ou a un terceiro Estado ou fose falsificado ou adquirido noutro Estado da UE ou nun terceiro Estado se é utilizado en España. 

Falsificación de tarxetas de crédito/débito/cheques/otros instrumentos de pago 

A este tema aféctalle o Artigo 399 bis, segundo o cal: 

1. O que altere, copie, reproduza ou de calquera outro modo falsifique tarxetas de crédito ou débito, cheques de viaxe ou calquera outro instrumento de pago distinto do efectivo, […]. Impoñerase a pena na súa metade superior cando os efectos falsificados afecten a unha xeneralidade de persoas ou cando os feitos cométanse no marco dunha organización criminal dedicada a estas actividades. Cando dacordo con o establecido no artigo 31 bis unha persoa xurídica sexa responsable dos anteriores delitos, […] 
2. A tenencia de tarxetas de crédito ou débito, cheques de viaxe ou calquera outros instrumentos de pago distintos do efectivo falsificados, destinados á distribución ou tráfico será castigada coa pena sinalada á falsificación.
3. O que sen intervir na falsificación usar, en prexuízo doutro e a propósito da falsidade, tarxetas de crédito ou débito, cheques de viaxe ou calquera outros instrumentos de pago distintos do efectivo falsificados, será castigado […]. 
4. O que, para a súa utilización fraudulenta e a propósito da súa falsidade, posúa ou obteña, para si ou para un terceiro, tarxetas de crédito ou débito, cheques de viaxe ou calquera outro instrumento de pago distinto do efectivo será castigado […]. Definición instrumento de pago distinto Segundo o Artigo 399 ter., "para os efectos deste Código, enténdese por instrumento de pago distinto do efectivo "calquera dispositivo, obxecto ou rexistro protexido, material ou inmaterial, ou unha combinación destes, exceptuada a moeda de curso legal, que, por si só ou en combinación cun procedemento ou conxunto de procedementos, permite ao titular ou usuario transferir diñeiro ou valor monetario mesmo a través de medios dixitais de intercambio", indicou o avogado fiscal.

Definición instrumento de pago distinto

 Segundo o artigo 399 ter., para os efectos deste Código, enténdese por instrumento de pago distinto do efectivo "calquera dispositivo, obxecto ou rexistro protexido, material ou inmaterial, ou unha combinación destes, exceptuada a moeda de curso legal, que, por si só ou en combinación cun procedemento ou conxunto de procedementos, permite ao titular ou usuario transferir diñeiro ou valor monetario mesmo a través de medios dixitais de intercambio", indicou o avogado fiscal. 

Disposicións xerais 

Neste apartado, segundo o artigo 400, a fabricación, recepción, obtención, tenencia, distribución, posta ao dispor ou comercialización de útiles, materiais, instrumentos, substancias, datos e programas informáticos, aparellos, elementos de seguridade ou calquera outro medio deseñado ou adaptado especificamente para a comisión dos delitos descritos nos capítulos anteriores, castigaranse coa pena sinalada en cada caso para os autores. 

O artigo 400 bis sinala que nos supostos descritos nos artigos 392, 393, 394, 396 e 399 deste Código tamén se entenderá por uso de documento, despacho, certificación ou documento de identidade falsos o uso dos correspondentes documentos, despachos, certificacións ou documentos de identidade auténticos realizado por quen non estea lexitimado para iso. 

Usurpación do estado civil

Faise referencia a ela no artigo 401 pois quen usurpe o estado civil doutro será castigado. 

Supostos complexos

O avogado fiscal mencionou supostos complexos e citou os seguintes: 

1. Uso de DNI doutra persoa para contratar ao seu nome unha liña telefónica. 
2. Falsear o documento de autorización para acudir a unha excursión por un menor de idade. 
3. Enfermeira que accede ao historial médico dunha persoa para modificalo facendo constar que ten as catro doses da vacina COVID.
4. Secretaria interina dun concello que confecciona documento en nome do alcalde denegando un permiso para acudir a outra cidade para celebrar un xuízo para causar a suspensión do procedemento.
5. Funcionaria que pon un selo de correos con data falsa sobre un documento auténtico. 
6. Persoa que falsifica un pasaporte inglés no estranxeiro para entrar en España. 
7. Intermediario dun negocio de compra-venda de vehículos fai asinar dous contratos en branco ao vendedor inicial, coa finalidade de reter ficticiamente no vendedor a propiedade ata atopar comprador do vehículo, coa finalidade de evitar pagar o imposto correspondente a esa transferencia patrimonial. 
8. Secretaria de concello que certifica que en determinada acta consta algo que realmente non consta, aínda que isto efectivamente discutiuse e debateu no pleno correspondente.
9. Falsificación dun DNI caducado que se utiliza para contratar liña telefónica. 
10. Cheque enchido con mala letra e con diversas tintas. 
11. Falsificación dun cheque por extravío previo do anterior. 
12. Pai que imita a firma do fillo ao presentar o modelo 600 de pago dun imposto en Facenda. 
13. Acusado por outro delito fai asinar a outra persoa un contrato datado cinco meses antes para tentar eludir a súa posible responsabilidade criminal.
14. Alteración da data de presentación dunha liquidación tributaria.
15. Falsificar a propia firma, facendo outra distinta á habitual e logo referir que a firma non é propia.
16. Confección dunha multa inexistente para recorrer a sanción por ne bis in idem 
17. Concelleiro que certifica un maior número de horas traballado por policías locais que o realmente traballado por estes.
18. Catedrático que modifica as notas dos fillos de dous compañeiros de traballo.
19.  Falsidade dun documento público coa intención de denunciar en falso que nunca se chega a presentar.

UNED Ourense

Comunicación