A meticulosidade para detectar texto falso nun documento

18 de junio de 2025

O criminólogo Luis Alamancos explicou en UNED Ourense os segredos para analizar textos segundo sexan os diversos tipos de falsificacións.

OURENSE,18 de xuño de 2025. Unha cuestión non resolta en documentoscopia é a antigüidade das tintas nun documento. No curso que sobre esta materia e a falsidade documental celébrase en UNED Ourense, o profesor Luis Alamancos explicou aos seus alumnos que non levará a ningunha parte polemizar sobre a idade das tintas e a investigación sobre a antigüidade do escrito. Por iso, dixo, "soamente mencionaremos os distintos métodos usados, e o ultimo descubrimento polos investigadores da Organización Internacional de Policía Criminal INTERPOL. Debemos distinguir previamente entre dúas clases de idades, a chamada “idade absoluta ”e a “idade relativa”, sendo a primeira a que corresponde a unha tinta desde a súa fabricación, e a segunda é a antigüidade dunha tinta con respecto a outra, pois como sabemos, unha tinta pode ter un proceso natural de envellecemento dentro do frasco no que se envasa e, a consecuencia, aínda cando determinamos a idade, esta non pode estar acorde co documento en cuestión, tomando en conta, ademais do proceso que sofre coa exposición á luz, aire, ou o factor ambiental, humidade, etcétera, o que nos indica que isto é só un factor teórico. Por esta razón, coñecer a idade absoluta dunha tinta só nos levase a erros, para iso existen varios métodos sinalados, pero polas razóns expostas, non nos interesasen no presente estudo". Sobre a investigación da idade relativa, atópase o método de Metzger, Rall e Hess, ao que se lle denomino Proceso de ionización, xa que se basea na difusión iónica, e débese á investigación sobre as propiedades dos ácidos clorhídrico e sulfúrico contidos nas tintas, libres de difundirse sobre o papel.

Defectos típicos dos trazos

"Os saltiños microscópicos e as manchas de tinta ao longo dos trazos son altamente típicos. Estes dous defectos, moi parecidos aos das primeiras estilográficas, son aínda moi frecuentes na actualidade, mesmo son instrumentos das mellores fábricas", sinala o relator. "O branco é debido á circunstancia de que, ao escribir o trazo, unha mesma parte da bóla establece dúas veces contacto co papel sen cargarse de tinta entre unha e outra. Tamén se pode imputar esta anomalía do trazo ao frotamiento da órbita que enxuga en parte a tinta da superficie da bóla; pero este ultimo fenómeno tradúcese máis ben en surcos na anchura do trazo, que entón mostra dúas pegadas análogas ás producidas polas puntas dunha pluma. O microscopio, especialmente con iluminación lateral, mostra que o branco non corresponde a un 'levantamento da pluma': o trazo prosegue de modo normal, pero non se imprime como consecuencia da falta de tinta". A miúdo, sobre todo despois de curvas bruscas, atópanse manchas de colorante debidas ao arrastre e deposito sobre o papel da tinta acumulada en exceso nos beizos da órbita.

Análise do texto

É a parte esencial dun documento. É no texto onde se detecta con facilidade a maioría das falsificacións, xa sexa por adición, alteración, sobre posición ou supresión. Falsificacións por raspado e lavado Sinala Alamancos que as falsificacións por raspado e lavado "verémolas conxuntamente por ser sistemas moi semellantes. O microscopio é de gran axuda, pois nos revela as deterioracións deixadas polo borrador; o lavado e o raspado poden empregarse indistintamente nos escritos con tinta liquida ordinaria, con bolígrafo e nos escritos a máquina ou impresión dixital. Moitas veces o falsificador soamente suprime unha palabra, outras substitúe esta por outra. Nestes casos aplícase o método dos raios infravermellos, ou se revela a palabra primitiva a base de química, pero esta ten o inconveniente de danar o papel". Advirte o docente que debemos ter en conta que moitas veces a supresión dunha palabra non é necesariamente un feito fraudulento, "pois puidese ser unha equivocación na redacción dun documento, e efectuarse pola mesma persoa que manufacturase o escrito ou documento". "Entre as substancias máis usadas para facer desaparecer os trazos de tinta atópanse os seguintes: auga clorada, cloruro de etano, acedo oxálico, bisulfito de sodio, acedo crómico en solución sulfurosa, etcétera; pero entre os máis usados na actualidade e que foron comercializados ou industrializados, atópanse os cloruros decolorantes, tales como o hipoclorito de eslamiada, chamado tamén auga de javel; igualmente, temos o permanganato de eslamiada ou de potasa, que polo común se lles atopa no mercado a solución dosificada, envasada nun frasco pardo, xuntamente con outra solución de bisulfito de eslamiada; ao aplicarse o permanganato a tinta palidece de maneira progresiva ata deixar só unha mancha castaña de bióxido de manganeso, e a solución de bisulfito fai desaparecer certa mancha; polo regular un lavado recente é invisible en circunstancias normais, pero a maioría das veces, aínda que non sempre, o papel, co tempo adquire un ton amarelado no lugar do lavado". Por regra xeral, explica o docente, estas substancias empregadas para o lavado atacan ao encolado do papel e desprenden parcialmente as fibras superficiais, "pero isto non é moi visible, e na maioría dos casos o falsificador vólveos a alisar ou é tan insignificante que non se nota". O método especifico máis usual e o único con aplicación universal é o que sinalan Ch. Sannie e J. Pinel no seu articulo “Busca dos lavados nos documentos”, publicado en Revue de Criminologie et de Police technique, Vol. IV, 1950. "Falan da medición comparativa da condutibilidade eléctrica do documento, entre a zona sospeitosa e a que con toda evidencia non sufriu ningunha alteración, xa que o lavado modifica a carga mineral do papel e, polo tanto, a súa condutibilidade eléctrica. Os sales minerais da carga poden ser disoltas e arrastradas polo lavado; pero tamén é posible que suceda o contrario: o reactivo pode engadir a esta carga novos elementos minerais", manifesta o criminólogo.

Falsificación por emenda

A falsificación por emenda contempla non soamente o aspecto dos borrones e das intercalaciones feitas, "senón que mira por igual ao campo das superposiciones e das agregacións que o falsario idea para os seus fins. En todos casos é necesario un exame detido sobre cada un dos trazos sospeitosos, exame que, segundo os autores, pode ter cabida dentro do método microfotográfico, se é que se trata de sinalar a discrepancia entre as tintas usadas, ou para buscar partículas infinitesimais de materias usadas para esta clase de falsificacións, ou pode ser tamén o consistente nunha soa amplificación feita por medio de lentes de aumento, se o buscado relaciónase coa fixación da diferenza de grosos ou de perfís entre varas plumas", sinala #Luis Alamancos. Por regra xeral, o falsario non pode reproducir o mesmo pulso e a mesma intensidade do suxeito que trata de imitar; "deica que as intercalaciones aparezan con retintamientos, con matices indebidos e con distancias mal gardadas, sobre todo no que se refire a espazos e marxes. As tintas usadas para a emenda ou para a intercalación a miúdo van moi cargadas ou, mellor devandito, sobre cargadas, ou ben poden atoparse diminuídas no seu coloración; se o falsificador apela ao raspado do papel, por causa da destrución do encolado, a tinta pode correrse ou regarse a través e ao longo das fibras constitutivas dos devanditos elementos; outras veces, as superposiciones veñen ser as pegadas e forman a proba que denuncia o intento ou a realización dunha firma alterada ou dun documento falso".

Unha das tarefas máis difíciles que adoita exporse é determinar se unha escritura é anterior ou posterior a outra, "e á vez que é difícil, resulta de gran utilidade, xa que por este sistema pódese chegar a saber se unha frase ou unha cifra foi posta maliciosamente, con anterioridade ou posterioridade a unha firma, a unha data ou a unha parte calquera do documento; todo para producir determinados efectos xurídicos. Efectúase na actualidade, para resolver este problema e do das emendas e substitucións, o método de microfotografía, mediante o cal o nivel dos cruzamientos e o relevo dos trazos resaltan con maior poder e visibilidade nun e outro caso. A emenda feita encima dun número ou dunha palabra, por exemplo, cobra no obxectivo e na fotografía unha intensidade maior, moi a pesar de que as tintas usadas sexan iguais, ou todo o produto dependa dunha mesma man; con todo, cando se trata de tintas diferentes, a tarefa é máis sinxela; con todo, neste caso o experto debe ter moito coidado en que pola fotografía mal tomada chegue a ser sorprendido e sometido por confusións reais ou aparentes e por serios erros". Por este motivo é bo advertir, sinala o criminólogo, "que sempre foi indicio de grave sospeita o que nun mesmo documento preséntense trazos contrarios ou discordantes. Neste caso, a proba da emenda ou da intercalación diríxese simplemente ao establecemento de tales discordancias, usando, ata onde sexa posible, o sistema xeral de identificación".

Falsificación por calco

En repetidas ocasións díxose que unha excesiva identidade entre dúas firmas ou entre dous manuscritos, é proba evidente dunha falsificación por calco. "O sistema de calco por interposición admite a colocación da peza ou firma que se desexa calcar sobre unha superficie plana, que axude ao trazado dos contornos que o lapis ou o punzón han de verificar. Se se emprega papel carbón ou transparente para estes casos, puider suceder que a investigación presentase algúns problemas xa que os resultados obtidos desta forma son mellores. O procedemento pantográfico, usado tamén para a calca, chega a descubrirse pola marcada precisión dos trazados que, a longo prazo, resultan como un produto artificioso e mecanicamente debuxados", menciona o docente deste curso de UNED Ourense. É conveniente ter en conta o feito de que, "en toda tarefa de falsificación por calco, o falsario leva a man con maior ou menor lentitude, con maior ou menor precisión e cun sentido máis alto ou máis baixo do que lle adoita pasar ao suxeito normal. É por iso que os autores falan dos dedos entorpecidos, da incerteza nas ligazóns e na terminacións e, en fin, das proxeccións recortadas, retardadas ou anuladas".

Falsificación sobre recortes

Faise con partes do material auténtico e o falsario utilízao para reconstruír textos ou manuscritos ao parecer orixinais. "A súa técnica verifícase coa axuda das artes gráficas (fotografía e litografía), aínda que ben pode facerse en forma directa, caso que é máis fácil de descubrir. Estas en practícaa identifícanse por certas diferenzas sospeitosas no ritmo, na continuidade e no acabado das letras, e revélanse a través de calíbrelos e alturas crecentes ou decrecentes dos grafismos, xa que polo común a escritura contempla diminucións ou aumentos parciais, cousa esta que viola o falsario o cal o acusa ou delata", conta Alamancos.

Falsificación por imitación libre ou servil

Explica o criminólogo na súa sesión que "toda falsificación debe seguir, polo menos que a produción conseguida sexa formalmente suficiente, na falsificación por imitación libre é necesario seguir de preto o verdadeiro sentido ou significado das palabras e trazos buscados para a súa exacta reprodución. E cada vez que se desfigure, se trastrueque ou se desvíe a natureza da escritura que se trata de imitar, pode dicirse que os resultados son negativos e fáciles de descubrir". A falsificación por imitación servil detéctase polas interrupcións, tropezos, retoques, tembelequeos e variabilidade intensiva das tintas. "O falsario descoñece a acción dinamográfica da letra imitada e por iso incorre en desviacións micrométricas e en retintamientos subxacentes, moi fáciles de precisar a través da lente ou microscopio, e isto cando non incorre nunha identidade excesiva ou plagiaria que o denunciaría á soa luz dos datos grafométricos. A imitación servil é o sistema máis vulgar de falsificación e, polo tanto, o máis rápido de advertirse. O seu uso é frecuente, pero por demais de alcance nugatorio".

Anonimagrafía e falsificación por simulación

Neste tipo de casos o perito ha pescudar se un manuscrito é de puño e letra dunha determinada persoa. "O que disimula a súa escritura persegue animala de novos xestos, de trazos estraños de ligaduras anormais ou de separacións indebidas e, moi especialmente, dotalas de interferencias e substitucións, na base das curvas e no pé dos ángulos. A letra característica do disimulador é a posta en posición vertical con estrutura tipografiada e con frecuentes yerros gramaticais e ortografía. Outros anónimos inclinan a letra cara á esquerda dando cabida a unha escritura chamada sinistrografiada en razón do sentido escollido", dinos o profesor.

Escritura sinistrografiada e tipografiada

O artificio desta escritura e da dirixida cara á esquerda chega a ser fácil á identificación se se ten en conta que os suxeitos que adoptan tal procedemento de desfiguración non teñen a habilidade suficiente para estruturar formas esencialmente diferentes ás normais ou de escritura cursiva. A escritura tipografiada "presenta dificultades para confeccionar algúns trazos e quen a logra vencer a miúdo son artífices do debuxo e mestres das tarefas gráficas, o que permite asegurar que no proceso dunha pescuda pódense reunir os maiores indicios de sospeita. Neste tipo de escritura advírtense deformacións e desprazamentos que encerran en si a proba mesma das dificultades atopadas para realizala, o movemento da man esquerda pode efectuar, entón, no sentido de producir grafismos con inclinación de dextrógira, ou ben de orientación vertical e outras sinistróxiras, o cal indica que unha man non habituada lanza deficiencias no que respecta a os resultados e execucións.