Reflexionando para combatir as novas falsas

26 de mayo de 2025

O doutor José Rúas espuxo na UNED Senior de Ourense unha conferencia con propostas para crear un ecosistema mediático contra varias modalidades de misinformación e desinformación.

OURENSE, 26 de maio de 2025. O profesor doutor José Rúas Araújo, da Facultade de Comunicación da Uvigo, participou este luns na UNED Senior Ourense ofrecendo un relatorio sobre a desinformación e como combatela. O seu título foi: Ecosistema mediático contra a desinformación: algunhas propostas. O relator foi presentado polo director de UNED Ourense, doutor Jesús Manuel García Díaz. Este dixo que na sociedade actual na que vivimos, o control exércese non reprimindo a verdade senón multiplicando as narrativas, facendo que calquera idea fixa, calquera verdade froito da investigación científica, por exemplo, vólvase imposible, referíndose á teoría da hipnocracia, ben desenvolvida nun libro a modo de experimento social atribuido a un inexistente filósofo chinés: Juanwei Xun. "O tema que nos ocupa esta tarde é tan apaixonante como preocupante: a desinformación, a desaparición do límite do verdadeiro e o falso. Digo que é preocupante porque todo isto acaba minando a democracia. Por iso hai que saber rebelarse e non deixarnos permanecer nesta gaiola invisible de barrotes de ouro que nos envolve como sociedade. E, por suposto, a Universidade, ten que estar nisto defendendo o pensamento crítico, o debate científico e a procura do coñecemento fronte a quen vela a verdade, fronte a tanto charlatán, tanta falsidade e ramplonería".

Rúas Araújo referiuse ao ecosistema dixital como "nova arquitectura de autoorganización e autogestión da comunicación en rede, nun ambiente colaborativo e sen control centralizado ou distribuído a través do comportamento dos axentes ou organizacións que interveñen nel", tal como definírono Boley e Chang en 2007. Engadiu que pezas ou tipos da desinformación son: un xornalismo deficiente, a parodia/sátira; a provocación, a paixón, o partidismo, o proveito, o poder ou influencia política e a propaganda.

Concretizou sete tipos de misinformación e desinformación:

Sátira ou parodia. Non ten intención de causar dano, pero ten o potencial de enganar.
Contido enganoso. Uso enganoso de información para incriminar a alguén ou algo.
Contido impostor. Cando se suplantan fontes xenuínas.
Contido fabricado. Contido que é 100% falso, deseñado para enganar e danar.
Conexión falsa. Cando os titulares, imaxes ou os subtítulos non apoian o contido.
Contexto falso. Contido xenuíno que se comparte fóra do seu contexto orixinal.
Contido manipulado. Cando se manipula información ou imaxes xenuínas para enganar.

O doutor Rúas indicou que "todos temos un rumbo cognitivo: da espiral do silencio ás cámaras de eco e filtros burbulla. E sinalou que a máquina do lodo vai máis aló dos leitos do Turia e do Júcar. E así citou a máquina do lodo ao redor do sucedido, por exemplo, en Valencia coa DANA, unha verdadeira lameira de desinformación por todos visto e sufrido onde pseudo xornalistas, charlatáns e gaioleiros explicábanse coma se fosen profesionais da información seria. Tamén falou da desinformación que foi alimentada con motivo do apagamento recente en España e Portugal. As conspiracións teñen o seu caldo de cultivo na desinformación, así como no diñeiro. Rúas mostrouse anima a contrastar as fontes e mostrouse crítico coa existencia das axencias de verificación de información porque elo supón unha devaliación do exercicio do xornalismo de calidede. Citou, ademais, o negocio da desinformación baseado na economía da atención, na publicidade programática e o lado escuro da web, ademais da funcionalidade e polarización do discurso político onde todo é ou branco ou negro, sen escala de grises. Tamén mencionou a batalla por gañar o relato lembrando a frase de Evan Cornog: "Sen unha boa historia, non hai poder nin gloria".

E neste contexto non podía faltar o paso da verdade á posverdade ou verdade emocional onde se produce a manipulación creativa da verdade, embelecida e configurada ao gusto das audiencias. Onde os feitos contan menos que as sensacións e emocións que producen.

Rúas igualmente detívose nos vídeos manipulados que poboan as redes sociais e mencionou o Regulamento Europeo Liberdade de Medios, preguntándose se é autorregulación ou regulación. "Podemos regular en España as redes sociais ou fai falta a orde dun xuíz _disposto a iso_ como xa ocorreu en Brasil con X ou en Francia con Telegram?", pregúntase o relator. E para o debate, di: "Intervención, por que non? O artigo 510 do Código penal refírese a delitos de odio mediante difusión de desinformación. En España un NON MEDIO ou influencer pode dicir que a taxa de delincuencia entre quen pertence ao PSOE (partido de goberno) ou PP (oposición) é maior que a media da poboación española.... e non pasaría nada!". Cabe a demanda dos editores de prensa española contra Meta. Ademais de referirse á entidade reguladora do audiovisual, José Rúas citou o proxecto de plan de rexeneración democrática do goberno español e citou un proxecto de investigación do propio relator, de transferencia do coñecemento, "por un ecosistema mediático púbico e regulado de verdade".

Rúas expuxo o mapa de roteiro da desinformación, que forma parte do Plan de Ciencia de Ida e Volta da Unidade de Cultura Científica da Uvigo, financiado pola Fundación Española para a Ciencia e a Tecnoloxía (FECYT), e que ten as seguintes etapas:

Cruzamiento de fontes. Antes de crer ou compartir unha información, comprobemos a súa orixe. É un sitio web fiable ou coñecido? Aparece noutros medios de confianza?
O miradoiro do titular. Os titulares sensacionalistas ou enganosos adoitan ser un sinal de desinformación. Leamos máis aló do titular para ver se o contido sosteno.
A antena da verdade. Verifiquemos a información con fontes oficiais. As institucións gobernamentais, organizacións de noticias confiables ou persoas expertas poden proporcionar información precisa.
A cociña da identidade. Investiguemos quen escribiu o artigo ou a publicación. Ten experiencia no tema?
A cova da evidencia. Se unha afirmación parece incrible ou non conta con probas sólidas, é importante cuestionala.
A estación do tempo. Asegurémonos de que a información é recente e non está fóra de contexto. Algunhas noticias falsas reciclan información antiga ou desactualizada.
O bosque do contexto. Teñamos en conta o contexto no que se presenta a información. Utilízase para apoiar un punto de vista particular? Omítese información importante?
O faro da dúbida. Manteñamos un nivel saudable de escepticismo. Se algo parece demasiado bo (ou malo) para ser verdade, é posible que debamos investigar máis.
A praza da reflexión. Cando compartimos información en redes sociais, asegurémonos que sexa precisa e confiable. A desinformación propágase rápidamente. Sexamos persoas consumidoras e difusoras responsables.
O ágora do saber. Compartamos este roteiro con amizades e familiares. A educación nos medios é fundamental para combater a desinformación.

Esta conferencia tivo lugar dentro da materia que na UNED Senior de Ourense imparte o doutor David Alvarado Roales baixo o título de Posverdade, desinformación e democracia.