Cristóbal Ramírez: "Atopámonos cara unha auténtica inflación de Camiños de Santiago rotundamente falsos"

27 de marzo de 2025

O relator da cuarta sesión do ciclo de UNED Zamora e UNED Ourense sobre a Vía da Prata, advirte desde Monterrei que eses itinerarios constitúen un perigo para esta ruta que pasa por ambas as dúas provincias, pois "non nos enganemos, é un camiño débil". O alcalde agradeceu o acto da UNED e salientou os recursos turísticos do seu municipio cargado de historia.

OURENSE, 27 de marzo de 2025. No Parador de Monterrei tivo lugar a cuarta das seis conferencias do ciclo Os camiños de Santiago: o Camiño Portugués da Vía da Prata por Zamora, Tras-Os-Móntes e Ourense, que organizan UNED Zamora e UNED Ourense por segundo ano consecutivo. No acto de Monterrei falou o xornalista e investigador dos Camiños xacobeos e actual cronista oficial do Camiño Inglés, Cristóbal Ramírez. Abriu o acto o director de UNED Ourense, Jesús Manuel García, para dar continuidade ao ciclo, tanto ao comezo como ao final, pasando a palabra ao alcalde de Monterrei, José Luis Suárez, para inaugurar a xornada. "Quero dar a benvida e agradecemento a todos vostedes pola súa presenza, tanto aquí no salón como en liña, empezando polo director de UNED Ourense por traer esta conferencia aquí, grazas á UNED e a Paradores así como ás diferentes institucións que colaboran". Suárez destacou do seu municipio a fortaleza condal, "un enclave cargado de historia e tradición", engadindo que Monterrei é lugar de paso para ir peregrinando a Santiago. A fortaleza é Monumento Nacional desde o 3 de xuño de 1931, "é un sitio único. Convido a todos a visitarnos e espero que todos vostedes gocen desta conferencia". Non se esqueceu do viño e das boas xentes da súa terra. Entre os asistentes estaba tamén o alcalde de Laza, José Ramón Barreal.

Cristóbal Ramírez foi presentado por García, e comezou o seu relatorio aludindo ás orixes modernas da Vía da Prata. Sinalou que o Camiño de Santiago máis utilizado na Idade Media "nunca se chamou Camiño Francés, senón Calzada a Occidente, Camiño dos Francos etc. Outros roteiros foron adquirindo nome propio a medida que se foron recuperando desde 1993, nalgúns casos arrinconando ao tradicional, como sucedeu co Francés. Así, o Camiño de Faro pasou a ser Camiño Inglés, e a vía non cristiá que conduce ao cabo do mundo coñécese como Prolongación a Fisterra, e, debido ás protestas de Muxía, porque todo o mundo quere o seu parte da torta, Prolongación a Fisterra-Muxía (con polémica local incluída, hoxe larvada pero non finiquitada, por ver onde remataba tal itinerario). Mesmo se chegou a inventar un Camiño Primitivo, hoxe tremendamente consolidado no imaxinario popular: sempre existiu como roteiro de peregrinación, consérvase documentación, pero atribúeselle o cualificativo Primitivo no sentido de orixinal, e, rizando o rizo, asegúrase que por alí pasou o rei Alfonso II o Casto procedente de Oviedo para confirmar cos seus ollos que os ósos atopados polo eremita Pelagio ou Pelayo ou Paio eran os do Apóstolo Santiago. Pura invención, pero preciosa. Outros nomes teñen máis razón de ser, como o Camiño Portugués".

E por iso, Cristóbal Ramírez afirmou: "Así que a primeira verdade é que os nomes das vías foron inventados fai moi pouco". Ramírez expuxo que hai que achegarse ao profesor, Ángel de Apraiz e Buesa, pois é probable que, a mediados do XX, "fose o primeiro en buscar unha denominación fóra da Vía da Prata, á que logo me referirei, e bautizouna como Camiño de Oriente non no sentido 'a Oriente', desde logo, senón no de 'desde Oriente'. A denominación perviviu no tempo, con algunha variación lóxica: Camiño oriental”.

O seguinte nome que se atopa na documentación, afirmou o relator, é Camiño do Sueste, "o cal é mesmo raro. É certo que os peregrinos que o percorrían procedían do sur, pero do oeste da península, daqueles territorios que se ían recuperando espada en man contra os musulmáns. Ou sexa, do suroeste, non do sueste. É probable que aquí quedase no aire a hipótese do investigador Luciano Huidobro e Senra de que moitos dos que peregrinaban a Terra Santa logo dirixíanse a Santiago polo noso itinerario. Non ensinou ningunha proba de tal teoría, que non me negarán que ademáis de curiosa e orixinal é sumamente arriscada".

Apareceu despois o nome de Camiño Sanabrés porque pasa por Urbs Senabias, Poboa de Sanabria, "que ignoro de onde saíu, pero que, de partir desa localidade, hai que premiar ao inventor, porque dar a todo un itinerario o nome dunha vila e que se expanda a idea ten o seu mérito: é o único caso que coñezo".

Para aumentar a confusión, pasou a chamarse Camiño Mozárabe. Cando gobernou o bipartito na Xunta con Touriño na presidencia, sinalou o relator que se fixo un esforzo para aclarar o baile de nomes para o roteiro de peregrinación que nos ocupa, "e decidiron que o roteiro se chamaría Camiño do Sueste". Advertiu Ramírez que aínda que o nome do roteiro máis estendido é Vía da Prata, a pesar de ser un nome "sonoro e atractivo, sobre todo pola segunda parte, coma se déselle un valor: habería buscadores de prata como houbo buscadores de ouro en California. Sabemos que non ten nada que ver ese Prata (ou Prata) co valioso metal. A fonética ten esas sorpresas, e a expresión Al-Balat (propia de quen invadiu a Península Ibérica no 711) e que significaba 'camiño empedrado' acabou convertida en Prata. Tamén sabemos que só unha parte -non galega nin nun só metro- do itinerario actual coincide coa Vía da Prata, xa que esta remataba en terras leonesas, concretamente en Astorga. Na actualidade, o nome oficial elixido pola Xunta de Galicia é Vía da Prata ou Camiño Mozárabe. Deséxolles longa vida para ver que novas ocorrencias van aparecendo".

A continuación o relator, tomando como referencia a hemeroteca de La Voz de Galicia desde 1882 e 1936, foi mencionando datos relativos á presenza de peregrinos.

Os perigos: "Se todo é Camiño, nada é Camiño"

Advertiu Cristóbal Ramírez que "chegamos a ter máis de trinta supostos camiños de Santiago, todos falsos xa que carecen de historia peregrina e, para empregar unha frase común, os seus promotores collen sempre o ravo polas follas. Constitúen eses falsos camiños un perigo, unha ameaza para a Vía da Prata? Non nos enganemos: este é un Camiño débil. Atopámonos cara unha auténtica inflación de Camiños de Santiago rotundamente falsos. Non é este o caso, polas probas documentais e pola persistencia de lendas xacobeas, quizais as máis coñecidas as da provincia de Zamora (San Julián e Santa Basilisa, San Boal, a do lago de San Martín de Castañeda, a da Virxe de Carballeda)".

O relator sinalou que eses falsos caiños que nos ameazan os históricos baséanse en anécdotas que, segundo o autor, son de dous tipos:

“Por aquí pasou un peregrino”.
“Aquí houbo un hospital de peregrinos”.

Lembra Ramírez que "o paso dun peregrino non xera un Camiño de Santiago. As condicións, moi xenéricas para que tal cousa suceda, esixen, entre outras cousas, unha permanencia no tempo. Pero é que, ademáis, de toda Galicia peregrinouse desde o século IX a Santiago, e nen sequera os peregrinos de fóra seguían sempre o mesmo roteiro. Calquera camiño vello con seguridade viu como por el transitaban peregrinos, galegos ou non. Pero se todo é Camiño, nada é Camiño".

A gran falacia, en palabras de Ramírez, é "afirmar como proba que aquí houbo un hospital de peregrinos. Parece que iso é a proba irrefutable de que o Camiño de Santiago pasaba por ese sitio" ao que engade que "toda a cristiandade (ou sexa, toda Europa) encheuse de hospitais de pobres e peregrinos porque polo xeral ambas as cousas eran o mesmo: os peregrinos ricos acudían a mosteiros e comunidades relixiosas. Súmeselle algo fundamental: non todos os peregrinos ían a Santiago. Nen na Idade Media nen hoxe. Hainos que van a Chamorro, en Ferrol; a San Ramón de Bealo, en Boiro; a San Andrés de Teixido, en Cedeira, e poñan vostedes o etcétera que queiran".

E o caso ourensán?

"Poderíamos respirar fondo e dicir que, menos mal, nesta provincia non abundan os falsos camiños, pero iso sería seguir a táctica do avestruz. A proliferación de Camiños equivale á presenza de máis familiares á hora de repartir unha torta que pensabamos que era só para pais e irmáns. O número de peregrinos -incluíndo aí quen percorre un camiño con alma de turista- non vai subir indefinidamente, e a medio prazo baixará porque a compoñente moda desaparecerá. Sen entrar noutros aspectos como é a presión constante para desacreditar os Camiños, defender que só é para os iniciados ou seguir batallando porque a compostela expídase a quen percorra non 100 km, como agora, senón 300 (no Camiño Francés de Castela-León fréganse as mans), o número de interesados en percorrer un itinerario xacobeo non é infinito, e a aparición de novos roteiros fai que esa torta haxa que repartila entre máis persoas".

Outro problema que ve Cristóbal Ramírez é a desorientación cara tanta variedade de camiños. "Resulta xa moi difícil vender en feiras internacionais, almacenistas e retallistas, a existencia de dez roteiros, e a proba está en que mesmo o Camiño do Norte, que entra en Galicia por Ribadeo, nen coa declaración de patrimonio da humanidade logra despegar. Xa non lles digo o chamado Camiño de Inverno, ou este que nos ocupa. E agora supoñan que imos a feiras internacionais, almacenistas e minoritas e dicímoslles que non temos dez, non, senón vinte e cinco rutas. É un auténtico baile da confusión que prexudica non aos asentados, senón aos que aínda teñen moito camiño que percorrer como, repito, lste".

En canto a camiños falsos, o relator dixo que "algúns xa recibiron a bendición da Xunta. Por exemplo, o da Costa. Non temos nin un só barco nin un só peregrino que pasase pola Guarda ou por Oia, pero aí está, por presións políticas. Outros tentan desesperadamente recibir o placet: o de Muros e Noia, ou o da Geira e os Arrieros (gran competidor da Vía da Prata se se confirma). Outros son barbarismos. Por exemplo a chamada Vía Céltica, que xa hai que ter imaxinación, saltando de porto en porto da Costa da Morte. Ou a Volta de Gloria, que une Cee con Muros pola costa! Ou o de Ignacio Taverneiro. Ou o de San Eufrasio. Ou o do Mar".

Outros, insistiu o relator, afectan máis directamente, e así citou "o Portugués Interior, por Vilardevós. O de San Rosendo (que baleiraría este, moito ou pouco pero baleiraríao, porque ten a vantaxe de que cruza un país con tan bo nome como o Xurés). O Zamorano-Portugués (de Zamora a Bragança). O de León de Rosmithal, por Tras-Os-Montes".

O relator salientou que a nosa cultura é cristiá, sexamos practicantes ou non, e advertiu non ser anticlerical ao afirmar que "un dos inconvintes que existen neste campo é a actitude desleal da Igrexa Católica. Por suposto pode facer o que queira, pero polo ben das peregrinacións -sexan espirituais ou laicas- debería de falar -non digo negociar, digo falar- co poder civil que emana da cidadanía. E de súpeto, non só unha persoa individual como eu senón cargos da Xunta con competencias no tema, decátanse de rebote ou lendo un xornal que a Igrexa expedirá a compostela a sete novos e inventados camiños, o cal produce un estado de euforia entre os seus promotores que lles leva a dicir que xa son 'oficiais' e, por suposto, a solicitar diñeiros procedentes dos nosos impostos para promocionar os seus supostos Camiños. E iso prexudica claramente aos camiños reais, os non inventados, os históricos". A oficialidade dun camiño non a concede ou certifica a Igrexa senón a Xunta.

Desestacionalizar

"Un manido argumento de quen defende novos e supostos (e falsos) camiños é que se desestacionalizamos, a torta é o suficientemente grande como para que podamos fartarnos todos. Iso é caer no planfletismo, porque non hai unha fórmula máxica para desestacionalizar e a Xunta (e polo menos a Deputación da Coruña, que coñezo de preto) levan anos insistindo niso. Ocórreseme agora mesmo o Outono Gastronómico, unha oferta no mundo do turismo rural entre setembro e decembro con moi bos resultados. Pero os poderes públicos non poden obrigar á sociedade de Oftalmoloxía ou aos avogados de oficio a elixir Ourense ou Santiago para celebrar o seu congreso anual, hai outras comunidades que tentan exactamente o mesmo. O clima non axuda e, sobre todo, a fragmentación das vacacións rompeu por completo os esquemas tradicionais de lecer".

Aínda así, indica Ramírez que se avanza: en novembro do ano pasado aloxáronse un 10,8% máis de viaxeiros nos hoteis galegos que no mesmo mes do 2022, e iso significa un 11,2% máis o en número de noites. Segundo o INE, o sector hostaleiro ingresou un 10,55% máis que doce meses antes. E, consolidando unha tendencia que se manifesta cada vez máis claramente co turismo estranxeiro, incrementouse un 22%, consolidándose catro anos consecutivos de crecemento da demanda en novembro. Portugal (45,6%) e Estados Unidos (23%) encabezan a lista. Pero a pesar diso "hai iconas na Vía da Prata que aos poucos o van conseguindo, con gran constancia. Ou mellor dito, hai unha icona, que é Allariz. Unha xestión municipal acertada e, fundamental, a conservación do centro histórico posibilítano. Sexamos sinceros: ese centro histórico non o ten, por exemplo, Xinzo de Limia, nen Silleda, tamén neste itinerario. E sen unha paisaxe urbana acolledora e con amplos servizos nunha contorna agradable, o desestacionalizar ten un límite moi abaixo. Recollemos o que sementamos, e o cambio agora é imposible".

A Vía da Prata en redes

O relator referiuse á presenza da Vía da Prata en redes, algo fundamental hoxe en día. "A rede por antonomasia para quen fai calquera Camiño é Facebook. Instagram é a postal, axuda, pero o debate, a información e o relato de experiencias está en Facebook, onde temos (ou polo menos así contei eu) 102 grupos. Moitos son dun camiño concreto e algúns menos son xenéricos. A maioría están en español, hai tres en alemán, un nutrido grupo en Portugués, un en italiano e desde logo bastantes en inglés. Son centos de miles as persoas que forman parte deles, pero non hai control oficial nin tampouco provincial.

Entre as preguntas houbo unha na que a persoa interesada quería saber se o relator considera que o Camiño Zamorano Portugués é un camiño falso. Ramírez contestou lendo a Declaración de St. Jacques, de 1987, a pedimento do Consello de Europa, na que hai sete condiciones ou criterios que, se se cumpren todas á vez e sen fisuras, sobre un mesmo itinerario, estamos diante dun Camiño de Santiago:

Presenza do itinerario na cartografía histórica e os repertorios de camiños.
Presenza abundante de topónimos e odónimos xacobeos.
Presenza de peregrinos nos libros parroquiais e de defuntos así como na diferente documentación histórica (contratos, doazóns, documentos de confrarías, testamentos, etc).
Unha suficiente e expresiva literatura odepórica, persistente no tempo sobre o trazado para considerar.
Establecementos de acollida para peregrinos, específicos, persistentes ademáis nas diferentes épocas da peregrinación.
Patrimonio material xacobeo vencellado ao itinerario, igrexas, capelas, cruceiros e iconografía relacionada co culto xacobeo.
Patrimonio inmaterial vencellado: lendas, mitos, tradicións, consellos, música...

Estas sete condicións fan único e diferenciado ao camiño que as cumpra, como auténtico roteiro xacobeo e diferenciada dos centos de itinerarios de peregrinos que veñen confluír sempre aos grandes ríos que son os Camiños de Santiago.

Tra-la conferencia, o director de UNED Ourense reiterou o seu agradecemento ao Concello de Monterrei e ao Parador, pola súa colaboración, así como a cantos seguiron o acto no salón como en liña, pois hai xente de varios países e de numerosos puntos de España, tal é o éxito que rexistra este ciclo.

Próxima conferencia

Mércores, 2 de abril: Casa dá Cultura de Xinzo de Limia

19:00-21:00 h. Realidades e perspectiva de desenvolvemento da Vía da Prata. Intervirá Ildefonso de la Campa Montenegro, director da Sociedade Anónima de Xestión do Plan Xacobeo.