A rede de camiños que é a Vía da Prata

21 de marzo de 2025

O profesor Xerardo Pereiro falou en Vinhais acerca de como deseñar, xestionar e interpretar rutas turístico culturais como as que desde Portugal enlazan coa Vía da Prata nas provincias ourensá e zamorana. O presidente da Cámara Municipal agradeceu a iniciativa da UNED para potenciar as vías de peregrinación en Tras-os-Montes.

OURENSE, 21 de marzo de 2024. A terceira parada do ciclo de conferencias sobre a Vía da Prata tivo lugar o xoves, 20 de marzo, en Vinhais (Portugal). Na sede do seu Centro Cultural, antigo Palacio dos Condes de Vinhais, celebrouse a sesión dos Camiños de Santiago: o Camiño Portugués da Vía da Prata por Zamora, Tras-os-Montes e Ourense, organizado por UNED Zamora e UNED Ourense. O acto foi presidido por Artur Jorge Pereira dos Santos Marques, Vereador Permanente da Câmara Municipal de Vinhais. Con el estaban os directores da UNED en Ourense, Jesús Manuel García Díaz e Zamora, Antonio Rodríguez González. O primeiro explicou a filosofía deste ciclo, o seu homólogo de Zamora presentou ao relator, que nesta ocasión foi o antropólogo galego profesor e futuro catedrático da UTAD, Xerardo Pereiro, quen xa interviñera na primeira xornada, celebrada en Alcañices.

Nesta parada en Vinhais, tocoulle falar acerca de como deseñar, xestionar e interpretar roteiros turístico-culturais xacobeas. Pereiro volveu ofrecer unha intervención moi ben documentada. Dixo que para crear ese tipo de roteiros, necesítanse varias ferramentas: científicas, é dicir, establecer unha metodoloxía de investigación; políticas, en canto a regulamentos etc.; técnicas: guías de boas prácticas, entre outros documentos e ferramentas de avaliación.

O relator mencionou varios proxectos de investigación sobre roteiros turístico culturais xacobeas, como Cultur, que se centra en casos de estudo en España ou Geo ARPAD, dedicado ao patrimonio inmaterial. Pereiro expuxo que este tipo de roteiros son produtos turísticos e hai cada vez máis, ditas roteiros deben pasar da terra a territorios e paisaxes, precísase unha reatribución. "Convertéronse en modelos globais de turistificación para producir diferenzas locais, narrativas, relatos da paisaxe, cultura, a vida da xente. A mirada científica inclúe ademáis, estudar como queremos que nos vexan os turistas ou peregrinos. Son tamén roteiros de recarga física, emocional e espiritual e permiten un exercicio de cultura diplomática, intercultural. En canto ao significado dos roteiros turístico culturais xacobeas, engadiu o relator en Vinhais que son a palabra feita paisaxe, "son roteiros moi corporais nas que se materializan valores. Son, ademais, mediadoras entre locais e visitantes, ofrecen diversidade de situacións e temas".

Rodríguez, Dos Santos y García, en el momento de abrir la interesante sesión en el Centro Cultural Municipal de Vinhais.

Falou igualmente da institucionalización deses roteiros, e aquí hai que facer referencia ao Consello de Europa, que ten recoñecidos 47 roteiros, sendo a primeira o Camiño de Santiago.; a UNESCO, que ten o devandito Camiño como modelo de roteiro; ICOMOS; ou a liga Ibérica de Sendeirismo, destacando os casos vasco e galego.

Para deseñar un roteiro turístico cultural xacobea, indicou Xerardo Pereiro algúns detalles seguindo ao investigador Mota Figueira. "O deseño implica colaborar e dialogar entre os interesados, interpretar os intereses dos promotores; dotala de contidos, coidar os intereses económicos en xogo e ofrecer calidade na prestación de servizos". Falou de ofrecer mobilidade, accesibilidade e da sensibilidade do guía intérprete como auténtico mediador cultural. E en canto a obxectivos, mencionou identificar recursos naturais e culturais, reforzar a acollida e a hospitalidade, favorecer o enriquecemento socio cultural e establecer contactos entre turistas e residentes locais. Salientou Pereiro que o Camiño de Santiago é hoxe "un produto socio humano global". E defendeu coñecer a importancia da participación da comunidade no sentido de "que queredes facer co futuro do Camiño, referíndose a cando outros proxectos socioeconómicos ameázano".

O doutor Barreto, centro, presentou o seu libro e estivo acompañado por dous peregrinos locais que contaron a súa su experiencia, a pé ou en bicicleta.

Este relator chegou así á Vía da Prata, referíndose aos camiños portugueses que conflúen nela. Por iso sinalou que "a Vía dela Prata é unha rede de camiños" e chamou a atención desas veces nas que o trazado do camiño orixinal non coincide con algunhas guías.

Xerardo Pereiro volveu sorprender coa súa documentada conferencia para comunicar rutas xacobeas como itinerarios turísticos e culturais.

Ofreceu un DAFO, unha auditoría antropolóxica deses camiños. Os seus puntos fortes mostran que lexitiman a historia do roteiro, lexitiman ao turista e o desenvolvemento rural interior; teñen unha paisaxe singular, unha arquitectura tradicional única; é un roteiro transfronteirizo e transnacional; é unha novidade no panorama xacobeo; destaca tamén a hospitalidade tramontana, a implicación das asociacións de amigos sendo outro punto forte a polivalencia e multifuncionalidad do camiño.

Os puntos débiles desa roteiros portugueses que chegan a conectar coa Vía da Prata están as súas etapas que esixen un gran esforzo físico nesta zona portuguesa; hai desagregación da información, non todos os albergues están ben acondicionados, a sinalización existe nalgúns tramos; hai falta dalgúns sinais de confirmación de roteiro e nalgúns lugares dáse unha falta de servizos adaptados ao peregrino. En canto ás ameazas, destaca a vandalización dos sinais, os riscos nalgúns cruces de estradas e que o proxecto está en fase "bebé aínda". E as oportunidades pasan por facer un bo deseño do roteiro, a boa localización e accesibilidade chegando en AVE a Zamora, a participación comunitaria no proxecto, a remotivación dos peregrinos doutros camiños e, por último, a certificación e oficialización. Neste acto en Vinhais, interviñeron dous peregrinos, un que se move en bicicleta e outro que agarra a súa mochila e ponse a camiñar con moita frecuencia cara a Santiago. Con eles estaba o profesor José A. Carreto, que presentou o seu novo libro, unha guía exhaustiva do camiño que entra por Quintanilla ata Segirei, pasando por Bragança e Vinhais.

O presidente da Cámara Municipal, Luís dos Santos Fernandes, interveu para clausurar o acto. Mostrouse satisfeito con este proxecto de UNED Ourense e UNED Zamora, que axuda a incrementar a importancia do roteiro ao sur da Serra da Culebra e Tras-os-Montes en Portugal. Agradeceu o traballo realizado e promovido desde ambos os centros universitarios na persoa dos seus directores. Recoñeceu os esforzos que levan a cabo desde Vinhais para potenciar eses roteiros. A continuación houbo unha degustación de produtos típicos deste municipio tramontano.

O ciclo chegará a semana próxima a terras ourensás, facendo parada na fortaleza de Monterrei, o mércores, 26 de marzo.

UNED Ourense