Ourense, foco clásico de Paleografía coa UNED

10 de marzo de 2025

Deron comenzo no Arquivo Histórico Provincial (AHPOU) o I Curso Avanzado e o III Curso de Iniciación a esta disciplina, que reúnen a 81 persoas de 13 comunidades españolas e de catro países. UNED Ourense e o AHPOU apostan por consolidar a cita anual coa Paleografía, que xa vai polo sea Terceiro ano, con éxito.

OURENSE, 10 de marzo de 2025. Con 81 rexistrados deron comezo este luns, en UNED Ourense, o I Curso Avanzado de Paleografía Medieval e o III Curso de Iniciación á Paleografía Medieval. Ambas as propostas formativas están a desenvolverse, a primeira cada mañá e a segunda, polas tardes, ata o vindeiro venres, día 14 de marzo. Os dous cursos teñen como escenario o Arquivo Histórico Provincial de Ourense. O avanzado conta con 36 persoas matriculadas, que residen en Andalucía, Aragón, Canarias, Castela-A Mancha, Castela e León; Cataluña, Galicia, Madrid, País Vasco e Valencia. Tamén o seguen desde Francia. A inauguración tivo lugar minutos antes das dez da mañá. Estaban presentes o director de UNED Ourense, doutor Jesús Manuel García Díaz; o director do AHPOU, doutor Pablo Sánchez Ferro e o director do curso, doutor Adrián Ares Legaspi. "É o terceiro ano colaborando coa UNED e estamos en facer destes cursos algo clásico. Agradezo a UNED Ourense que contase connosco para estes cursos", dixo Sánchez Ferro. "Grazas ao Arquiuvo Histórico provincial, aos arquiveiros que nos fornecen dos documentos que necesitamos, e o meu agradecemento ao director de UNED Ourense polo interese en celebrar estes cursos na cidade. Esperamos que este primeiro curso avanzado sexa o primeiro de moitos. UNED Ourense confiou no equipo docente da nosa facultade de Historia e cultivando un éxito satisfactorio nas dúas edicións previas do curso de iniciación", sinalou Ares Legaspi.

García Díaz, pola súa banda, agradeceu a disposición do Arquivo Histórico, dando igualmente as grazas ao seu director como á Consellería de Cultura, da que depende. Tamén agradeceu aos matriculados polo seu interese en formarse en Paleografía. "Tentamos facer de Ourense, coa UNED e o AHPOU, un referente no estudo da Paleografía, utilizando o rico patrimonio documental que aquí se custodia, presumindo desa riqueza e sacándolle o maior partido facéndoa alcanzable grazas ás técnicas que permiten ler os seus textos e coñecer a historia daqueles séculos. Agora só queda divertirse aprendendo".

A xornada avanzada centrouse en Scriptoria, copistas e códices durante o ciclo gráfico gótico, séculos XIII-XVI. E así, Adrián Ares anunciou que este primeiro curso avanzado "busca estender os modelos gráficos analizados ou ampliando o obxecto de estudo á epigrafía, á codicoloxía ou á diplomática". Engadiu que a codicoloxía e a paleografía danse a man e contribúen ao estudo das fontes escritas. "A Paleografía foi evolucionando e abriu o campo a outras perspectivas. A Codicoloxía é a ciencia orientada ao estudo da materialidade dos códices, orixínase na primeira metade do século XX", manifestou o relator, advertindo dúas clases de codicoloxía: cuantitativa, que analiza estatisticamente as técnicas de produción de manuscritos mentres que a codicoloxía comparativa estuda manuscritos seleccionados cun criterio definido.

Ares Legaspi afirmou que o códice é un dos formatos que recollen manuscritos, e que non é un invento medieval pois en Roma existían produtos escritos con ese formato: eran unhas tablillas de cera como soporte da escritura, fáciles de manexar e transportar. Ao falar de soporte, mencionou o pergamiño e o papel. O primeiro predominou durante a Baixa Idade Media, e desde o século XIV usaríase máis o papel. "A Castela o papel chega no século XIII para documentos e manuscritos".

O pergamiño utilizouse en varios tipos de códices: en latín, en textos litúrxicos e en libros máis solemnes mentres que o papel tiña uso en ambientes máis administrativos. Seguindo coa confección de códices, chegamos á fase de conformación do manuscrito, composto polos folios que o conforman. O caderno foi máis habitual no ciclo gótico. O caderno formábase por bifolios. Entre os séculos XII e XIII os cadernos eran biniones e terniones. Tamén estaba o quinión, (cinco bifolios), xa nos séculos XIV e XV, ata seis bifolios por caderno chegou a haber, salientou o relator.

Os participantes neste curso avanzado puideron coñecer o picado, é dicir, uns puntos circulares nun lateral da páxina, de arriba abaixo, que son guías. Ou o pautado, trazado de liñas verticais e horizontais para guiar o texto. Ás veces esas guías convértense o elementos decorativos. Outras guías son de punta seca, é dicir, márcanse baixo presión, sen tinta, sobre o soporte, quedando a marca que guía. Nesta primeira xornada víronse páxinas cuxo texto empeza baixo a primeira guía horizontal da mesma. Ao inserir os folios constrúense os cadernos e como cada etapa de edición tiña as súas propios profesionais, para encadernar ben os folios escribíase na parte inferior do par a última palabra desa páxina e a primeira da seguinte, para saber ordenalos sen erro. E eses reclamos, poden ser horizontais, oblicuos ou verticais. O oblicuo é de tradición árabe e o vertical deuse na Castela do XIII, aparecendo en Aragón no século XIV.

Adrián Ares expuxo como executaba a foliación, con numeración correlativa a toda a obra. O seguinte paso era a encadernación, a través de soportes ríxidos como táboas de madeira. Os participantes coñeceron como coa chegada da reforma gregoriana influíu nas fontes escritas, impulsou a cultura de certos sectores do clero e as escolas catedralicias. Cos benedictinos a sobriedade e sinxeleza de deseños reflíctese nestas obras. No século XIII, coa aparición das ordes mendicantes, esténdese o uso de produtos escritos. É o caso dos dominicos. "As ordes mendicantes relaciónanse coa aparición das cidades como foco de cultura. as universidades secularizarán a cultura desde o século XII e xeran modelos gráficos determinados". Aparece nelas un novo método de ensino, a disputatio, o debate e iso conlevaba o uso de mais produtos escritos e distintos que permitisen tomar notas nas marxes. Un exemplo son as Summa, recompilacións e resumo dos principais elementos dunha disciplina.

E quen eran os copistas? Segundo Rodríguez Díaz, clérigos copistas, escribanos que copiaban libros para outras persoas; copistas eventuais, profesionais da escritura, profesionais do libro ou profesionais da pluma. Segundo Mestre Navas e Álvarez Márquez, o copista podía ser escritor, compilador, comentador, tradutor, autor. Por suposto, sinalou Legaspi, que houbo modelos para escribir os códices. A finais do XV, aparecen as Ordenanzas de Santa Maria de Guadalupe nas que se establece como han de ser os elementos dos códices. E no XVI, aparece para os códices de la Iglesia, a Recompilación Subtilissima inintitulada Orthographia práctica, de Juan de Icíar, en 1550, que contiña normas para libros.

Iniciación

Pola tarde deu comezo o III Curso de Iniciación, sendo inaugurado minutos antes das 17:00 horas polo director de UNED Ourense, Jesús Manuel García Díaz en compañía do director do curso, Adrián Ares Legaspi e a profesora Irene Pereira García.

Nesta terceira edición matriculáronse 45 persoas que residen en dez comunidades autónomas de España: Andalucía, Aragón, Baleares, Castela-A Mancha, Castela e León, Cataluña, Ceuta, Galicia; País Vasco e A Rioxa. Tamén noutros catro países; Arxentina, Francia, México e Portugal. Ares Legaspi recoñeceu "o esforzo de UNED Ourense, por todo o equipo para poñer en marcha este curso" e volveu agradecer ao Arquivo e aos seus profesionais a súa disposición. García Díaz, agradeceu ao director do Arquivo e á Consellería a súa colaboración neste proxecto educativo que cada ano sáldase con éxito e animou a todos a sacar proveito desta iniciativa.

A continuación tomou a palabra a doutora Irene Pereira para iniciar a sesión, na que falou das escrituras visigótica e carolina nos séculos XI-XII. Precisou un ano máis que a primeira escritura nada ten que ver cos visigodos. Analizou as dúas clases de escritura e ao final, con sucede en cada edición, os presentes e quen segue as sesione desde casa, contemplaron varios documentos que se conservan no Arquivo ourensán, escoitando os comentarios da profesora.

Entre eses varios documentos están un Fragmento de Breviario, do século XIII, unha Doación otorgada por Pedro e María Martínez ao mosteiro de Santa Maria (en Sobredo) dos bens que posuían en Nendós, perto de Santa Maria de Vigo, da segunda meted do XI. Ou o Pacto entre o abade do mosteiro de Santa Maria de Oseira, García e Fernando Testa, xunto coa suavizante muller Mayor Pérez, sobre o uso e a propiedade do couto de Coiras, do ano 1155.

UNED Ourense